Μάθημα : ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ & ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ

Η σχέση του Άλμπερτ Σβάιτσερ (1875-1965) με τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ (1685-1750) αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ενότητας ανάμεσα στην τέχνη, τη θεολογία, τη φιλοσοφία και την ιατρική. Ο Σβάιτσερ δεν υπήρξε απλώς ένας σημαντικός ερμηνευτής του Μπαχ. Η ενασχόλησή του με τη μουσική του υπήρξε μέρος μιας βαθύτερης πνευματικής πορείας, η οποία ξεκίνησε από τη θεολογία και τη φιλοσοφία, πέρασε μέσα από την τέχνη και κατέληξε στην έμπρακτη υπηρεσία του ανθρώπου μέσω της ιατρικής.

Για τον Σβάιτσερ, ο Μπαχ ήταν κάτι περισσότερο από ένας μεγάλος συνθέτης. Η μουσική του αποτελούσε έναν τρόπο έκφρασης της θρησκευτικής και υπαρξιακής εμπειρίας. Η ερμηνεία των έργων για εκκλησιαστικό όργανο δεν μπορούσε, επομένως, να περιορίζεται στη δεξιοτεχνία. Ο οργανίστας όφειλε να αναζητήσει πίσω από τις νότες το πνευματικό περιεχόμενο της μουσικής και να το μεταδώσει στον ακροατή. Η μαθητεία του Σβάιτσερ στον Σαρλ-Μαρί Βιντόρ ενίσχυσε αυτή την αντίληψη και συνέβαλε στη διαμόρφωση της προσωπικής του αισθητικής για τον Μπαχ.

Η «Τοκάτα και Φούγκα σε ρε ελάσσονα, έργο BWV 565» κατέχει ιδιαίτερη θέση μέσα σε αυτή την ιστορία. Παρά τις μουσικολογικές αμφιβολίες που έχουν διατυπωθεί σχετικά με την πατρότητά της, το έργο παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένο με το όνομα του Μπαχ και αποτελεί ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα έργα του ρεπερτορίου για εκκλησιαστικό όργανο. Η δραματική Τοκάτα, με τον ελεύθερο και σχεδόν αυτοσχεδιαστικό χαρακτήρα της, και η περισσότερο οργανωμένη πολυφωνική Φούγκα δημιουργούν μια έντονη αντίθεση ανάμεσα στην ελευθερία και την τάξη, στην προσωπική έκφραση και στην πνευματική πειθαρχία.

Γ Σ ΜΠΑΧ Τοκάτα και φούγκα σε ρε ελάσσονα, BWV 565. Ερμηνεύει ο ΄Α. Σβάιτσερ (1935).mp3

Η ιστορική ηχογράφηση του έργου από τον Σβάιτσερ αποκτά, επομένως, ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Δεν ακούμε απλώς έναν οργανίστα να εκτελεί ένα διάσημο έργο. Ακούμε έναν θεολόγο, φιλόσοφο και μελλοντικό γιατρό να ερμηνεύει τον Μπαχ σύμφωνα με τη δική του αντίληψη για τη μουσική ως πνευματική πράξη. Από καθαρά αισθητική άποψη, η ερμηνεία του Σβάιτσερ είναι βαριά, στοχαστική, μεγαλοπρεπής και βαθιά ρητορική. Δεν επιδιώκει τη λαμπρότητα, την ταχύτητα ή τη δεξιοτεχνική επίδειξη που χαρακτηρίζουν πολλές μεταγενέστερες εκτελέσεις. Αντίθετα, αφήνει τη μουσική να αποκτήσει σχεδόν λειτουργικό χαρακτήρα. Η Τοκάτα ακούγεται σαν δραματικός πρόλογος ή σαν εκφώνηση ενός κηρύγματος, ενώ η Φούγκα διατηρεί μια αυστηρή, επίμονη κίνηση, χωρίς όμως να μετατρέπεται σε αγώνα ταχύτητας. Με τα σημερινά κριτήρια μπορεί να θεωρηθεί αργή ή ακόμη και δύσκαμπτη· ωστόσο, ακριβώς αυτή η βαρύτητα αποκαλύπτει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της.

Ο Σβάιτσερ δεν επιδίωκε να «εντυπωσιάσει» με τον Μπαχ. Επιδίωκε να τον καταστήσει φορέα νοήματος. Η μουσική γίνεται έτσι ένας τρόπος εσωτερικής αφύπνισης. Και εδώ βρίσκεται η βαθύτερη σύνδεση με την ιατρική του. Για τον Σβάιτσερ, η πνευματικότητα δεν είχε αξία όταν παρέμενε θεωρία. Έπρεπε να μετατρέπεται σε πράξη, σε υπηρεσία και σε φροντίδα του άλλου.

Η απόφασή του να σπουδάσει ιατρική, ενώ είχε ήδη καταξιωθεί ως θεολόγος, φιλόσοφος και μουσικός, αποτελεί χαρακτηριστική έκφραση αυτής της αρχής. Το 1913 εγκαταστάθηκε στο Λαμπαρενέ και αφιέρωσε τη ζωή του στην ιατρική φροντίδα ανθρώπων που στερούνταν επαρκούς περίθαλψης. Η ιατρική έγινε για εκείνον ένας διαφορετικός τρόπος να υπηρετεί αυτό που προηγουμένως αναζητούσε μέσα στη θεολογία και στη μουσική: την αξία και την ιερότητα της ζωής.

Η ιδέα αυτή αποκρυσταλλώθηκε στη φιλοσοφία της «ευλάβειας προς τη ζωή» (Ehrfurcht vor dem Leben). Η ζωή, σύμφωνα με τον Σβάιτσερ, δεν είναι απλώς ένα βιολογικό γεγονός αλλά μια αξία που απαιτεί σεβασμό, ευθύνη και ενεργό προστασία. Η ηθική, επομένως, δεν περιορίζεται στο να γνωρίζουμε το καλό· απαιτεί να το πραγματοποιούμε.

Υπό αυτή την οπτική, ο Μπαχ και η ιατρική δεν αποτελούν δύο διαφορετικούς κόσμους στη ζωή του Σβάιτσερ. Το εκκλησιαστικό όργανο γίνεται μέσο πνευματικής επικοινωνίας, ενώ η ιατρική γίνεται μέσο έμπρακτης αλληλεγγύης. Η μουσική μπορεί να αγγίζει και να θεραπεύει τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, ενώ η ιατρική αντιμετωπίζει τον σωματικό πόνο. Και οι δύο, όμως, προϋποθέτουν την ίδια θεμελιώδη στάση: προσοχή, σεβασμό, ευθύνη και υπηρεσία.

Γι’ αυτό η ηχογράφηση του έργου BWV 565 από τον Σβάιτσερ μπορεί να ακουστεί σήμερα ως κάτι περισσότερο από ένα ιστορικό ντοκουμέντο. Είναι ένα μουσικό ίχνος μιας ολόκληρης βιοθεωρίας. Ο τρόπος με τον οποίο ο Σβάιτσερ αντιμετωπίζει τον Μπαχ αποκαλύπτει τον άνθρωπο που αργότερα θα βρεθεί στο Λαμπαρενέ: έναν άνθρωπο που δεν αρκείται στην κατανόηση της ζωής, αλλά αισθάνεται υποχρεωμένος να την υπηρετήσει.

Έτσι, η πορεία από τον Μπαχ στην ιατρική δεν είναι μια διαδρομή από την τέχνη προς ένα διαφορετικό επάγγελμα. Είναι η συνέχεια της ίδιας αναζήτησης με διαφορετικά μέσα. Η μουσική, η θεολογία, η φιλοσοφία και η ιατρική συναντώνται στον Σβάιτσερ σε μια ενιαία ανθρωπιστική πρόταση: να μετατρέπεται η γνώση σε συνείδηση, η συνείδηση σε ευθύνη και η ευθύνη σε πράξη υπηρεσίας προς τη ζωή.