Μάθημα : ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ & ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ

Εικ. 1: Sunset – Pierre Auguste Renoir (1879 or 1881)

          Υπάρχει μια συγκεκριμένη ώρα της ημέρας όπου η φυσική μετάβαση του φωτός φαίνεται να πυροδοτεί μια αντίστοιχη μετάβαση στην ανθρώπινη συνείδηση και μνήμη. Είναι το δειλινό. Στην ελληνική μουσική παράδοση, λίγες ερμηνείες έχουν συλλάβει αυτή τη συναισθηματική μεταβολή με τόσο ανάγλυφο τρόπο όσο το τραγούδι «Ηλιοβασιλέματα», σε στίχους της Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου και μουσική του Μανώλη Χιώτη, σφραγισμένο από τη δωρική και συνάμα συναισθηματική ερμηνεία της Μαίρης Λίντα, η οποία έφυγε από τη ζωή πριν λίγες ημέρες. Μόλις ακουστούν οι πρώτες νότες του τραγουδιού, ο νους ταξιδεύει αυθόρμητα σε εικόνες μιας άλλης εποχής, σε πρόσωπα αγαπημένα, σε τόπους που σφράγισαν τη ζωή μας…

Ηλιοβασιλέματα σε μορφή .mp3 : https://tinyurl.com/iliovasilemata

Εικ. 2: Sunset on the Seine at Lavacourt, Winter Effect – Claude Monet (1880)

          Το ηλιοβασίλεμα, άλλωστε, δεν αποτελεί απλώς ένα φυσικό φαινόμενο. Είναι μια διαχρονική μεταφορά για το πέρασμα του χρόνου, τη μνήμη, αλλά και την ελπίδα ότι κάθε τέλος σηματοδοτεί και επιφυλάσσει μια νέα αρχή.

          Ίσως γι’ αυτό το ηλιοβασίλεμα να έχει εμπνεύσει αμέτρητους καλλιτέχνες, από διαφορετικές εποχές, σχολές και καλλιτεχνικά ρεύματα. Από τις φωτεινές, σχεδόν ονειρικές αποχρώσεις του Claude Monet έως τις γαλήνιες θαλασσογραφίες Ελλήνων ζωγράφων, η στιγμή αυτή μεταφέρεται σε έναν καμβά συναισθημάτων. Κάθε πίνακας ζωγραφικής απεικονίζει το ίδιο φυσικό γεγονός, αλλά καμία απεικόνιση δεν είναι ίδια με καμία άλλη. Όπως και οι αναμνήσεις μας, έτσι και το ηλιοβασίλεμα αποκτά διαφορετικό νόημα μέσα από το βλέμμα εκείνου που το παρατηρεί και επιλέγει να το απεικονίσει.

Εικ. 3: The Cliff, Étretat, Sunset – Claude Monet (1883)

          Οι πίνακες ζωγραφικής που παρατίθενται στο πλαίσιο της ανάρτησης συνιστούν ένα μικρό δείγμα έργων τέχνης ζωγράφων που αντλούν έμπνευση από το ηλιοβασίλεμα. Ο ιμπρεσιονιστής Pierre-Auguste Renoir (Εικ. 1) καθιστά το φως και το χρώμα πρωταγωνιστές του έργου του. Για το νερό χρησιμοποιεί μια θερμή παλέτα με αποχρώσεις χρωμάτων, όπως το ροζ, το πορτοκαλί και το χρυσαφί, χρώματα που έρχονται σε αντίθεση με τα ψυχρά μπλε και γκρι σύννεφα του ουρανού, ενώ επικεντρώνεται στην αποτύπωση της αίσθησης του φωτός που αντανακλάται στην κινούμενη επιφάνεια του νερού. Αποφεύγοντας τις λεπτομέρειες ενισχύει την αίσθηση της στιγμιαίας παρατήρησης και παράλληλα διαμορφώνει μια ατμόσφαιρα γαλήνης και ποιητικής ομορφιάς.

         Ο επίσης Ιμπρεσιονιστής Claude Monet επιλέγει να αποτυπώσει στον καμβά τις μεταβολές του φωτός στον ποταμό Σηκουάνα κατά τη διάρκεια του χειμερινού ηλιοβασιλέματος (Εικ. 2) αλλά και το ηλιοβασίλεμα στους επιβλητικούς βράχους της Étretat στη Νορμανδία (Εικ. 3) . Η πρώτη σύνθεση δομείται γύρω από τον σφαιρικό ήλιο που δεσπόζει χαμηλά στον ορίζοντα, με τον ουρανό να καλύπτεται από μια παλέτα απαλών ροζ, μωβ και χρυσαφένιων αποχρώσεων, δημιουργώντας μια αίσθηση ψύχους και παγετού. Το πλέον εντυπωσιακό στοιχείο του πίνακα, όμως, είναι η κατακόρυφη στήλη  φωτός που σχηματίζεται από την αντανάκλαση του ήλιου στα κινούμενα νερά του ποταμού. Ο Monet αποδίδει τη ροή του νερού και τα χρώματα που δημιουργούνται από την αντανάκλαση του φωτός με οριζόντιες και παράλληλες πινελιές και, τελικά, μετατρέπει ένα απλό φυσικό τοπίο σε μελέτη φωτός και χρώματος. Στη δεύτερη σύνθεση, οι σκουρόχρωμοι και συμπαγείς βράχοι έρχονται σε αντίθεση με τον ουρανό και τη θάλασσα, ο πορτοκαλί ήλιος χαμηλώνει στον ορίζοντα και εκπέμπει ένα θερμό φως που διαχέεται μέσα από τα σύννεφα. Εδώ, η σταθερότητα των βράχων συναντά τη συνεχή αλλαγή φωτός και νερού αποτυπώνοντας το μεγαλείο της φύσης.

Εικ. 4: Ηλιοβασίλεμα στην ακτή – Κωνσταντίνος Βολανάκης

          Ο Κωνσταντίνος Βολανάκης (Εικ. 4) συνδυάζει δύο διαφορετικές τεχνοτροπίες, το αυστηρό ιδίωμα των ακαδημαϊκών κανόνων της Σχολής του Μονάχου και την νεωτεριστική τάση των υπαιθριστών ιμπεσιονιστών. Το ήρεμο θαλασσινό τοπίο έρχεται σε αντίθεση με την πολυσύχναστη παραλία, όπου διαδραματίζονται σκηνές της καθημερινής ζωής. Οι χρυσοκίτρινες ακτίνες του ηλιοβασιλέματος εισχωρούν μέσα από τον συννεφιασμένο ουρανό και απλώνονται σε ολόκληρη τη ζωγραφική παράσταση, στο ακροθαλάσσι, στον θαλάσσιο κόλπο, στο μακρινό ακρωτήρι.

Εικ. 5: Γυναίκα μπροστά από το ηλιοβασίλεμα (Frau vor der untergehenden Sonne) – Caspar David Friedrich (1818)

          Ο τελευταίος πίνακας ζωγραφικής της ανάρτησης αλληλεπιδρά με το τραγούδι της Μαίρης Λίντα, απεικονίζοντας μία γυναικεία φιγούρα στραμμένη προς τον ανοιχτό ορίζοντα. Ο Caspar David Friedrich, εκπρόσωπος του γερμανικού Ρομαντισμού, δημιουργεί ένα έργο γεμάτο συμβολισμό και εσωτερικότητα καθώς η γυναίκα αποτυπώνεται σε μια στιγμή στοχασμού αλλά και σύνδεσης με τη φύση, όπως υποδηλώνεται από τη στάση της. Η τεχνοτροπία του Friedrich χαρακτηρίζεται από αυστηρή δομή και λεπτομερή σχεδίαση, σε αντίθεση με τον μεταγενέστερο Ιμπρεσιονισμό. Το ηλιοβασίλεμα εδώ δεν είναι απλώς ένα οπτικό φαινόμενο, αλλά ένας μεταφορικός στοχασμός πάνω στην ανθρώπινη ύπαρξη, το πέρασμα του χρόνου και τη σχέση του ατόμου με το σύμπαν.

          Το ηλιοβασίλεμα δεν σηματοδοτεί μόνο το τέλος μιας ημέρας, αλλά γίνεται σύμβολο περισυλλογής, στοχασμού, εσωτερικής αναγέννησης. Ίσως γι’ αυτό τα ηλιοβασιλέματα μας συγκινούν τόσο βαθιά. Κοιτάζοντας τον ουρανό, κοιτάζουμε τον εαυτό μας, αναγνωρίζουμε τις αλλαγές που έχουμε βιώσει, τους ανθρώπους που πέρασαν από τη ζωή μας, τις στιγμές που χάθηκαν αλλά εξακολουθούν να φωτίζουν τη μνήμη μας, όπως οι τελευταίες ακτίνες του ήλιου φωτίζουν τον ορίζοντα λίγο πριν πέσει η νύχτα. Η συνομιλία της Ιατρικής με τις Τέχνες μάς θυμίζει ότι η/ο ασθενής δεν είναι μια διάγνωση ούτε ένα σύνολο εργαστηριακών τιμών. Είναι ένας Άνθρωπος με μία μοναδική ιστορία ζωής γεμάτη προσωπικά «ηλιοβασιλέματα» …