Μάθημα : ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ & ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ

H παραπάνω εικόνα κοσμούσε το εξώφυλλο του δίσκου βινυλίου με τον οποίο πρωτογνώρισα την 9^η Συμφωνία του Αντονίν Ντβόρζακ. Κοιτάζοντάς την, 40 χρόνια μετά, η νοσταλγία μου σμίγει με εκείνη του δεύτερου μέρους της συμφωνίας.

Η 9η Συμφωνία σε μι ελάσσονα, έργο 95, γνωστή ως «Συμφωνία από τον Νέο Κόσμο», αποτελεί κορυφαίο επίτευγμα του Αντονίν Ντβόρζακ και ένα από τα πιο δημοφιλή έργα σε ολόκληρη την ιστορία της κλασικής μουσικής. Η πρεμιέρα της στο Κάρνεγκι Χολ της Νέας Υόρκης γνώρισε πρωτοφανή αποθέωση, καθιερώνοντας το έργο ως διαχρονικό σημείο αναφοράς. Η ιστορική και καλλιτεχνική της αποτίμηση βασίζεται στη μοναδική γεφύρωση της ευρωπαϊκής παράδοσης με τα ηχοχρώματα της τσέχικης μουσικής σχολής ( βλ. και ανάρτηση  https://tinyurl.com/rejsdeh2 )  με τους αναδυόμενους αμερικανικούς ήχους. Ο συνθέτης κατάφερε να εκφράσει το αμερικανικό πνεύμα χρησιμοποιώντας κλασικές ευρωπαϊκές μουσικές φόρμες.  

Ο Αντονίν Ντβόρζακ περί το 1901, ελαιογραφία σε καμβά του Γιόζεφ Ζένισεκ.

Η Συμφωνία αυτή γράφτηκε το 1893 στη Νέα Υόρκη, κατά τη διάρκεια της θητείας του Ντβόρζακ ως διευθυντή του Εθνικού Ωδείου Μουσικής της Αμερικής. Ο συνθέτης ενσωμάτωσε σε αυτήν τη συμφωνία στοιχεία από τα αφροαμερικανικά τραγούδια (spirituals) και τη μουσική των ιθαγενών ινδιάνων. Η προσωνυμία «Από τον Νέο Κόσμο» σήμαινε «εντυπώσεις και χαιρετισμούς» από την Αμερική προς την πατρίδα του συνθέτη, την Τσεχία.

Το έργο χαρακτηρίζεται από τέλεια ενότητα μορφής και περιεχομένου και είναι χωρισμένο σε τέσσερα μέρη. Ο Ντβόρζακ πλέκει αριστοτεχνικά τα μοτίβα σε όλα τα μέρη, δημιουργώντας μια αίσθηση συμπαγούς δομής.

Άλι  Μπάρκερ: Ντβόρζακ Συμφωνία αρ. 9 «Από τον Νέο Κόσμο» Λάργκο. Συναισθησία. Η Άλι Μπάρκερ δημιουργεί οπτικές αναπαραστάσεις μουσικής και ήχου σε χρώμα, εμπνευσμένη από τις εμπειρίες της με το φαινόμενο της συναισθησίας ήχου-χρώματος. Όταν η Άλι ακούει μουσική, αντιλαμβάνεται τις νότες της μουσικής κλίμακας ως συγκεκριμένα χρώματα, εκφράζοντάς τα μέσα από αφηρημένους πίνακες. Η Άλι συχνά εργάζεται με μοτίβα και γεωμετρικές μορφές, δημιουργώντας έργα που προέρχονται από «μεταφράσεις» γραπτής μουσικής ή ανάλυση ηχογραφημένων ήχων. Άλλοι πίνακες είναι εκφραστικές συναισθητικές αντιδράσεις, που δημιουργούνται με την άμεση εφαρμογή των χρωμάτων στο χαρτί ή τον καμβά, ενώ ακούει ένα συγκεκριμένο μουσικό κομμάτι, ή με έναν συνδυασμό αυτών των τρόπων.

Το πιο διάσημο μέρος της 9^ης Συμφωνίας, το Largo-Λάργκο (2ο μέρος) είναι μία από τις κορυφαίες επιλογές στην κλασική μουσική για βαθιά χαλάρωση, μείωση του άγχους και πνευματική ηρεμία. Ο όρος «Λάργκο» υποδηλώνει έναν πολύ αργό, μεγαλοπρεπή και σταθερό ρυθμό, ο οποίος βοηθά στην επιβράδυνση των καρδιακών παλμών και στην αποβολή της έντασης. Το μέρος είναι γραμμένο σε Ρε μείζονα (αν και η συμφωνία είναι σε μι ελάσσονα) και ακολουθεί μια τριμερή δομή A - B - A' με μια εκτενή εισαγωγή και έναν βαθιά εξομολογητικό επίλογο (coda).

Ανάλυση του Λάργκο

1. Η Εισαγωγή (Τα Χάλκινα Πνευστά)

Ξεκινά με μια διάσημη ακολουθία επτά συγχορδιών στα πνευστά (κυρίως τρομπόνια, τούμπα, κόρνα). Η αρμονική αυτή μετάβαση από τη μι ελάσσονα στη Ρε μείζονα μοιάζει με το «άνοιγμα μιας πύλης» σε έναν άλλο, αρχέγονο κόσμο.

2. Μέρος Α: Το Κύριο Θέμα (Νοσταλγία)

• Το Αγγλικό Κόρνο: Ο Ντβόρζακ εμπιστεύεται τη βασική, πασίγνωστη μελωδία στο αγγλικό κόρνο (cor anglais). Το κεντρικό αυτό θέμα του μέρους, μια βαθιά νοσταλγική και συγκινητική μελωδία με ηρεμιστική διάθεση, παίζεται από το αγγλικό κόρνο, δημιουργώντας μια αίσθηση ζεστασιάς, ασφάλειας και γαλήνης, παρόμοια με ένα απαλό νανούρισμα. Το ιδιαίτερο, μελαγχολικό και «ρινικό» ηχόχρωμα του οργάνου προσδίδει μια αίσθηση μοναχικότητας και απέραντου ορίζοντα.

• Πεντατονική Κλίμακα: Η μελωδία βασίζεται στην πεντατονική κλίμακα, η οποία είναι κοινή στα spirituals των Αφροαμερικανών, στη μουσική των αυτοχθόνων Ινδιάνων, αλλά και στην τσέχικη παραδοσιακή μουσική. Σε συνδυασμό με την έμπνευση από τα απέραντα τοπία της αμερικανικής φύσης το κομμάτι αποκτά μια νοσταλγική και «γήινη» ατμόσφαιρα.

• Η Συνοδεία: Τα συνοδευτικά όργανα παίζουν με σουρντίνες (σιγαστήρες), δημιουργώντας ένα ψιθυριστό, υποβλητικό χαλί. Η σταδιακή ανάπτυξη των εγχόρδων βοηθά το μυαλό να αποσυνδεθεί από τις καθημερινές σκέψεις, καθιστώντας το ιδανικό για ακρόαση πριν από τον ύπνο ή κατά τη διάρκεια  διαλογισμού.

3. Μέρος Β: Η Αντίθεση (Un poco più mosso)

Η μουσική μεταφέρεται στην ντο δίεση ελάσσονα και ο ρυθμός γίνεται ελαφρώς πιο γρήγορος και ανήσυχος. Εδώ κυριαρχούν τα ξύλινα πνευστά (φλάουτο, όμποε) που μιμούνται το κελαήδισμα των πουλιών και τους ήχους της φύσης, εμπνευσμένα από το επικό ποίημα «Το Τραγούδι του Χιαγουάθα» του Λονγκφέλοου. Η ένταση κορυφώνεται με ένα ξαφνικό ξέσπασμα της ορχήστρας, όπου επανέρχεται φευγαλέα το δυναμικό κύριο θέμα του πρώτου μέρους της συμφωνίας.

4. Επαναφορά κυρίου θέματος & coda: Η Επιστροφή και η Σιωπή

Το θέμα του αγγλικού κόρνου επιστρέφει, αλλά αυτή τη φορά σκόρπιο, με παύσεις ανάμεσα στις φράσεις, σαν η φωνή του να «σπάει» από τη συγκίνηση. Το έργο κλείνει με τον πιο μινιμαλιστικό τρόπο: τρία τσέλα παίζουν την τελική συγχορδία, αφήνοντας τη μουσική να σβήσει μέσα στην απόλυτη ηρεμία.

Η Γέφυρα Δύο Κόσμων

Η αποτίμηση του Largo ξεπερνά τα όρια της απλής μουσικής ανάλυσης, καθώς το κομμάτι αποτελεί ένα πολιτισμικό ορόσημο:

• Η «Αμερικανική» Ταυτότητα: Ο Ντβόρζακ συνέθεσε το έργο στη Νέα Υόρκη. Ήθελε να δείξει στους Αμερικανούς συνθέτες πώς να χρησιμοποιούν τις δικές τους ρίζες (τη μουσική των σκλάβων και των Ινδιάνων) για να φτιάξουν «υψηλή» τέχνη.
• Η Τσέχικη Νοσταλγία: Παρά το αμερικανικό ένδυμα, το Λάργκο είναι βαθιά τσέχικο στην ψυχή. Εκφράζει τον έντονο πόθο του συνθέτη για την πατρίδα του, την οποία είχε αποχωριστεί.
• Η Γέννηση ενός «φολκ» Ύμνου: Η μελωδία του Λάργκο ήταν τόσο δυνατή και αυθεντική, που ο μαθητής του Ντβόρζακ, Ουίλιαμ Αρμς Φίσερ, της έβαλε στίχους το 1922, μετατρέποντάς τη στο παγκόσμιο  τραγούδι spiritual "Goin' Home". Πολλοί άνθρωποι σήμερα πιστεύουν λανθασμένα ότι πρόκειται για παραδοσιακό αμερικανικό τραγούδι, ενώ στην πραγματικότητα είναι δημιούργημα του Τσέχου ρομαντικού συνθέτη.

Το Λάργκο είναι μια κορυφαία στιγμή του μουσικού ρομαντισμού. Καταφέρνει με οικονομία μέσων και απλότητα να αποδώσει τα πιο σύνθετα ανθρώπινα συναισθήματα: τη μοναξιά, τη λαχτάρα στην ξενιτιά για το σπίτι στην πατρίδα, το δέος μπροστά στη φύση και την ελπίδα της επιστροφής.

Από την θρυλική ηχογράφηση του 1959 της Συμφωνίας αριθμ. 9 («Από τον Νέο Κόσμο») του Ντβόρζακ από τον Φέρεντς Φρίτσοϊ και τη Συμφωνική Ορχήστρα Ραδιοφώνου του Βερολίνου (RIAS / Berlin RSO), εκτέλεση η οποία επαινέθηκε για τον αυθορμητισμό και το ρομαντικό πάθος που απέσπασε ο μαέστρος από την ορχήστρα, ακούμε το εμβληματικό αργό μέρος να ερμηνεύεται με σπάνια λυρικότητα και βαθιά συγκίνηση. Η ορχήστρα ανταποκρίνεται με απαράμιλλη ακρίβεια, βγάζοντας ένα εκπληκτικό βάθος.

Ο Φρίκσοϊ προσεγγίζει το Λάργκο με έναν απροκάλυπτα ρομαντικό και εξομολογητικό τρόπο. Η ορχήστρα παίζει «με την καρδιά της», δίνοντας τεράστιο βάθος σε κάθε φράση.  Η πασίγνωστη, μελαγχολική σόλο μελωδία του αγγλικού κόρνου (που αργότερα έγινε το τραγούδι "Goin' Home") αποδίδεται με μοναδική ποιητική διάθεση, ισορροπώντας ανάμεσα στη νοσταλγία και την ελπίδα. Ο μαέστρος δεν αντιμετωπίζει το Λάργκο απλώς ως ένα ήρεμο, στατικό διάλειμμα. Χρησιμοποιεί έντονες αυξομειώσεις στην ένταση (crescendo / decrescendo) για να αναδείξει την εσωτερική ένταση και το δράμα του έργου. Η ιστορική αυτή ηχογράφηση προσφέρει έναν πολύ καθαρό, άμεσο και «ζεστό» ήχο με τα πνευστά να ακούγονται ανάγλυφα και τα έγχορδα να έχουν πλούσιο όγκο.

Για τη μέγιστη χαλάρωσή σας χρησιμοποιήστε ακουστικά που θα σας βοηθήσουν να απομονώσετε τους εξωτερικούς θορύβους και να εστιάσετε στις λεπτές εναλλαγές των πνευστών και των εγχόρδων. Ακούστε το κομμάτι σε ένα ήσυχο δωμάτιο με χαμηλό φωτισμό και προσπαθήστε να συγχρονίσετε τις αναπνοές σας με τον αργό και σταθερό ρυθμό της ορχήστρας.

ΝΤΒΟΡΖΑΚ Λάργκο από την 9η Συμφωνία. Ορχήστρα RIAS, Φ. Φρίτσοϊ, 1959.mp3

Ακούμε την Γκρέις Σρίοκ στο σόλο του αγγλικού κόρνου με τη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης υπό τη διεύθυνση του Άλαν Γκίλμπερτ.

Το σόλο του αγγλικού κόρνου.mp4

Τελειώνοντας, ακούμε το τραγούδι "Goin' Home". από τον Πολ Ρόμπσον (Paul Robeson, 1898–1976), έναν από τους πιο σημαντικούς Αμερικανούς καλλιτέχνες, αθλητές και ακτιβιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του 20ού αιώνα, ο οποίος  διακρίθηκε τόσο ως βαθύφωνος (μπασοβαρύτονος) τραγουδιστής, αλλά και ως μια από τις πιο θαρραλέες φωνές κατά του ρατσισμού, της αποικιοκρατίας και του φασισμού.

Γυρνώντας σπίτι-Goin' Home, Πολ Ρόμπσον, 1958.mp3