Μάθημα : ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ & ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ

Ο Ζαν-Ονορέ Φραγκονάρ ( Jean-Honoré Fragonard, 1732–1806 ) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Γάλλους ζωγράφους του κινήματος του Ροκοκό ( βλ. και ανάρτηση https://tinyurl.com/zr96dsdx ). Το έργο του εν γένει χαρακτηρίζεται από αισθησιασμό, απαλές παστέλ αποχρώσεις, ελαφρότητα και έκδηλη θεατρικότητα, αποτυπώνοντας ιδανικά την ηδονιστική ατμόσφαιρα της γαλλικής αριστοκρατίας λίγο πριν τη Γαλλική Επανάσταση. Ο ζωγράφος χρησιμοποιούσε ρευστές, εξπρεσιονιστικές πινελιές και έντονες αντιθέσεις φωτός και σκιάς (κιαροσκούρο-chiaroscuro), δίνοντας στα έργα του μια ονειρική, σχεδόν θεατρική αίσθηση. Εστιάσθηκε σε ερωτικές φαντασιώσεις, ειδυλλιακά τοπία, σκηνές φλερτ και μυθολογικές αλληγορίες. Η παλέτα του περιλαμβάνει ζωηρά αλλά ντελικάτα χρώματα, που αναδεικνύουν τη ζωντάνια των συναισθημάτων.

Το έργο του «Η Πηγή του Έρωτα» (περίπου του 1785) είναι ένα εμβληματικό αλληγορικό αριστούργημα. Το συγκεκριμένο έργο σηματοδοτεί τη μετάβαση από το ανάλαφρο, παιχνιδιάρικο Ροκοκό σε ένα πιο σκοτεινό και δραματικό ύφος που προμηνύει τον Ρομαντισμό. Αντίθετα με τα παλαιότερα φωτεινά και ξέγνοιαστα έργα του, ο Φραγκονάρ επιλέγει εδώ μια σκούρα, νυχτερινή παλέτα. Το κιαροσκούρο  μαρτυρά βαθιά επιρροή από μπαρόκ ζωγράφους όπως ο Ρέμπραντ κι ο Καραβάτζο ( βλ. και ασκήσεις https://tinyurl.com/2n5euybj & https://tinyurl.com/pt7ebdvw ). Η ρευστή πινελιά του καλλιτέχνη δημιουργεί μια ατμόσφαιρα μυστηρίου και ονείρου και παρασύρει τον θεατή στο πάθος της στιγμής.

Βλέπουμε  ένα νεαρό ζευγάρι να τρέχει ορμητικά προς την Κρήνη του Έρωτα, φτάνοντας μόλις στην άκρη της. Το πάθος των δύο εραστών που τρέχουν να πιουν νερό από την πηγή του Έρωτα είναι έκδηλο. Τα πόδια τους ίσα που ακουμπούν το νερό, ενώ με λαχτάρα απλώνουν τα χέρια τους προς το ίδιο κύπελλο που τους προσφέρει ένας από τους φτερωτούς έρωτες. Το νερό της κρήνης, οι χοροί των ερώτων και το μαγικό ελιξήριο συμβολίζουν τη δύναμη του έρωτα, ο οποίος απεικονίζεται ως μια ανεξέλεγκτη και ορμητική φυσική δύναμη.

Από τις δύο εκδόσεις του πίνακα, παρατίθεται εδώ εκείνη που βρέθηκε στις ΗΠΑ το 1996 και αποκτήθηκε από το διάσημο μουσείο J. Paul Getty Museum  στο Λος Άντζελες. Η εν λόγω εκδοχή διαθέτει μια πιο ριζοσπαστική, σκιερή και τολμηρή τεχνική από τον ζωγράφο.

Το «Όνειρο Καλοκαιρινής Νύχτας», γραμμένο περίπου το 1595, είναι από τα πιο δημοφιλή και μαγευτικά έργα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, όντας η ωδή του ποιητή στον έρωτα. Αποτελεί πράγματι έναν αριστουργηματικό ύμνο στον έρωτα και τη φαντασία, συνδυάζοντας την αρχαία ελληνική μυθολογία με τη λαογραφία της αγγλικής υπαίθρου σε μια ονειρική ατμόσφαιρα. Δεν πρόκειται απλώς μια ανάλαφρη κωμωδία παρεξηγήσεων. Είναι μια βαθιά εξερεύνηση των ορίων μεταξύ πραγματικότητας και ψευδαίσθησης. Η μαεστρία του Σαίξπηρ έγκειται στο γεγονός ότι χρησιμοποιεί το δάσος και το όνειρο ως εργαλεία, προκειμένου να αποκαλύψει τις βαθύτερες ανθρώπινες επιθυμίες και αδυναμίες.

 Ο έρωτας παρουσιάζεται ως ένα παράλογο, τυφλό και παρορμητικό συναίσθημα που προκαλεί συχνά σύγχυση. Οι ερωτικές επιλογές αλλάζουν δραματικά εξαιτίας της εξωτερικής μαγείας, σατιρίζοντας την αστάθεια των ανθρωπίνων σχέσεων. Η αυστηρή, λογική και πατριαρχική εξουσία της Αθήνας έρχεται σε αντίθεση με το μαγεμένο δάσος, το οποίο λειτουργεί ως ένα χώρος απελευθέρωσης, όπου το υποσυνείδητο και το όνειρο παίρνουν τον έλεγχο.

Οι χαρακτήρες του έργου κινούνται σε τρεις παράλληλους κόσμους, οι οποίοι τελικά ενώνονται:

• Οι Αθηναίοι ευγενείς-αριστοκράτες: Η Ερμία, ο Λύσανδρος, η Ελένη και ο Δημήτριος προσφέρουν ρομαντικές περιπέτειες και άφθονες παρεξηγήσεις. Η Ελένη ξεχωρίζει για τον έντονο εσωτερικό της κόσμο, ενώ η Ερμία συγκρούεται με τα κοινωνικά στερεότυπα.
• Τα ξωτικά κι οι νεράιδες: Ο βασιλιάς Όμπερον, η βασίλισσα Τιτάνια και ο σκανδαλιάρης Πουκ είναι οι "μαριονετίστες" της πλοκής. Κινούν τα νήματα των θνητών, προσθέτοντας το στοιχείο του υπερφυσικού.
• Οι «μάστορες χωρικοί»: Μια ομάδα απλών τεχνιτών (ο Πάτος, ο Σφήνας κ.ά.) προσπαθούν να ανεβάσουν μια παράσταση για τον γάμο του Θησέα. Προσφέρουν το πιο αγνό, αβίαστο γέλιο. Μέσα από αυτήν την κωμική ομάδα (με επικεφαλής τον Πάτο), ο Σαίξπηρ κάνει ένα μετα-θεατρικό σχόλιο, προβάλλοντας τις δυσκολίες, την αφέλεια αλλά και τη μαγεία της θεατρικής πράξης.

Ο  Φέλιξ Μέντελσον Μπαρτόλντι ( 1809-1847, βλ. και ανάρτηση  https://tinyurl.com/yrhw2whb ) συνέθεσε στην τρυφερή ηλικία των δεκαεπτά ετών την Εισαγωγή για την παραπάνω κωμωδία του Σαίξπηρ, πιθανότατα για μια παράσταση του έργου στο πατρικό του σπίτι, στο Βερολίνο. Η Εισαγωγή από μόνη της εμπεριέχει μουσικές αναφορές σε χαρακτήρες και γεγονότα που διαδραματίζονται στο θεατρικό έργο και αναπαριστά τον νεραïδόκοσμο με θαυμαστό τρόπο. Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, στα 1843, ο Mέντελσον συνέθεσε την αριστουργηματική Σκηνική Μουσική για το ίδιο θεατρικό έργο, μετά από παραγγελία του Βασιλιά της Πρωσίας, Φρειδερίκου Γουλιέλμου του IV για μια νέα παραγωγή του έργου. Η σκηνική μουσική περιλαμβάνει όχι μόνο εισαγωγές στα ενδιάμεσα των πράξεων αλλά και τραγούδια πάνω σε κείμενα του θεατρικού, χορούς και μουσική εντός της δράσης. Η ικανότητα της μουσικής του Γερμανού συνθέτη να αποτυπώνει ανάγλυφα τον ονειρικό, παραμυθένιο και γεμάτο απρόοπτα κόσμο της σαιξπηρικής κωμωδίας θεωρείται –και είναι– αξεπέραστη. Νεράιδες και ξωτικά, έρωτες, πάθη και μαγεία, συμπυκνώνονται μοναδικά μέσα σε γλαφυρές μουσικές φράσεις, αιθέρια ηχοχρώματα, νευρώδεις ρυθμούς και λυρικές μελωδίες, δημιουργώντας ένα ηχητικό σύμπαν απολύτως αντάξιο της αστείρευτης δραματουργικής φαντασίας του Σαίξπηρ.

Η προαναφερθείσα Εισαγωγή (Overture) «Όνειρο Καλοκαιρινής Νύχτας» Op. 21,  του Φέλιξ Μέντελσον είναι ένα από τα πιο διάσημα και ιδιοφυή έργα του κλασικού ρομαντισμού και αποτελεί ένα αυτόνομο συμφωνικό έργο εμπνευσμένο από το ομώνυμο θεατρικό έργο του Σαίξπηρ.

Το έργο λειτουργεί σαν μια μουσική απεικόνιση των διαφορετικών κόσμων που συνυπάρχουν στο έργο του Σαίξπηρ:

• Ο Κόσμος των Ξωτικών: Η εισαγωγή ξεκινά με τέσσερις αιθέριες συγχορδίες στα πνευστά, που ανοίγουν την αυλαία του μαγεμένου δάσους. Ακολουθεί ένα γρήγορο, παιχνιδιάρικο θέμα στα βιολιά που αντιπροσωπεύει τον χορό των ξωτικών και τα μαγικά πλάσματα.
• Ο Κόσμος των Αριστοκρατών: Περιλαμβάνει μια πιο μεγαλοπρεπή και ρομαντική θεματική ενότητα που παραπέμπει στην αυλή του Δούκα Θησέα και της Ιππολύτης.
• Ο Κόσμος των Εραστών: Χαρακτηρίζεται από έντονες μελωδίες που αποτυπώνουν το πάθος, τη σύγχυση και το ρομαντικό δράμα των νέων (Λύσανδρος, Ερμία, Δημήτριος, Ελένη).
• Ο Κόσμος των Χωρικών: Δύσκολες, «τραχιές» νότες στις χαμηλές συχνότητες μιμούνται το γάιδαρο στον οποίο μεταμορφώνεται ο Πάτος, προσθέτοντας κωμικά στοιχεία στη μουσική.
• Επίλογος: Η εισαγωγή κλείνει όπως ακριβώς ξεκίνησε, επαναφέροντας τις μαγικές συγχορδίες των πνευστών, σαν το όνειρο να τελειώνει σιγά-σιγά.

Η ηχογράφηση του μαέστρου Σέιτζι Οζάουα με τη Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης τo 1994 θεωρείται από τις πλέον εμβληματικές για τη ζωντάνια, τη φωτεινότητα και τον ανάλαφρο, παραμυθένιο ήχο της. Ο μαέστρος προσεγγίζει την Εισαγωγή με ενέργεια, εξαιρετική λεπτομέρεια και καλοδουλεμένες υφές που αναδεικνύουν το νεανικό πνεύμα του έργου. Η Συμφωνική της Βοστώνης ανταποκρίνεται με εξαιρετική λαμπρότητα.

ΜΕΝΤΕΛΣΟΝ Εισαγωγή στο Όνειρο Καλοκαιρινής Νύχτας. Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης - Σ. Οζάουα.mp3