Μάθημα : ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ & ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ

Με πολλή χαρά παρακολούθησα στις 29.3.2026 τη συναυλία “ Canzonetta sull’ aria” της Τάξης Μονωδίας του Δημοτικού Ωδείου Πετρούπολης στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου. Ερμηνεύτηκαν θαυμάσιες άριες και ντουέτι από το ρεπερτόριο της όπερας και της οπερέτας, απόσταγμα της αξιέπαινης προσπάθειας των διδασκόντων καθηγητών Κας Εύας Μιχελιδάκη και κ. Πάνου Λουμάκη. Ανάμεσα στις μονωδούς και η φίλη του μαθήματός μας και απόφοιτη της Σχολής μας Μαρία Καψάλη, η οποία με τη μεστή φωνή της ερμήνευσε, μεταξύ άλλων, την άρια της Φιορντιλίτζι “Come scoglio” για δραματική κολορατούρα υψίφωνη, από την 11^η σκηνή της Α’ Πράξης της όπερας του Μότσαρτ “Così fan tutte”. Η άρια αυτή της Φιορντιλίτζι έχει ερμηνευτεί και από μεσόφωνες, όπως θεωρείται η Μαρία, με την ανάλογη ευχέρεια φωνής που θα ταιριάξει στον ρόλο. Στο κομμάτι αυτό, η ηρωίδα τραγουδά για τη σταθερότητα της πίστης της στον αρραβωνιαστικό της, παρομοιάζοντας την καρδιά της με έναν ακλόνητο βράχο που αντιστέκεται στις καταιγίδες.

Η όπερα “Così fan tutte (Έτσι κάνουν όλες)”, έργο K. 588, είναι μια από τις πιο διάσημες κωμικές όπερες (opera buffa) του Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ (1756-1791), με εναλλακτικό τίτλο “La scuola degli amanti - Το σχολείο των εραστών”. Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Βιέννη στις 26 Ιανουαρίου 1790 σε λιμπρέτο του Λορέντσο ντα Πόντε  ο οποίος συνεργάστηκε με τον Μότσαρτ και στις όπερες «Οι Γάμοι του Φίγκαρο» και «Ντον Τζοβάνι» ( βλ. και ανάρτηση https://tinyurl.com/pbvdnbyh ). Η όπερα είναι γνωστή για τα εξαιρετικά σύνολα (ensembles) και τις άριές της.

Η ιστορία εκτυλίσσεται στη Νάπολη κατά τον 18ο αιώνα. Δύο νεαροί αξιωματικοί, ο Φεράντο και ο Γκουλιέλμο, στοιχηματίζουν με τον ηλικιωμένο φίλο τους και κυνικό εργένη, Ντον Αλφόνσο, για το κατά πόσο οι αρραβωνιαστικές τους και αδελφές μεταξύ τους,  Φιορντιλίτζι και Ντοραμπέλα, τους είναι πιστές. Το θέμα της πίστης διαπερνά αυτή την όπερα και το συνολικό της νόημα είναι διφορούμενο και ανοιχτό σε διάφορες ερμηνείες. Οι δύο νέοι προσποιούνται ότι φεύγουν για τον πόλεμο, αλλά επιστρέφουν μεταμφιεσμένοι σε Αλβανούς ευγενείς και προσπαθούν να αποπλανήσουν ο ένας την αρραβωνιαστικιά του άλλου για να δουν αν εκείνες θα υποκύψουν. Με τη βοήθεια της πανούργας υπηρέτριας Δέσποινας, οι γυναίκες τελικά υποκύπτουν, οδηγώντας σε μια κωμική αλλά και πικρή αποκάλυψη της ανθρώπινης φύσης. Ο Ντον Αλφόνσο, ο κυνικός φιλόσοφος που οργανώνει το στοίχημα, προσφέρει το ηθικό δίδαγμα της όπερας: «Ευτυχισμένος ο άνθρωπος που παίρνει όλα τα πράγματα από την καλή τους πλευρά - Fortunato l'uom che prende ogni cosa pel buon verso». Αυτή η φράση από το φινάλε προτρέπει στην αποδοχή της ανθρώπινης φύσης με χιούμορ και λογική, αντί για οργή ή απόγνωση. Παρά το γεγονός ότι τον 19ο αιώνα η υπόθεση της όπερας αναμενόμενα θεωρήθηκε ανήθικη, σήμερα το “Così fan tutte” αναγνωρίζεται ως ένα από τα πιο ώριμα και ψυχολογικά διεισδυτικά έργα του Μότσαρτ.

Στην Α’ Πράξη της όπερας, το "Soave sia il vento - Απαλός να ‘ναι ο άνεμος " αποτελεί ένα από τα ομορφότερα τρίο (τερζετίνο) στην ιστορία της όπερας, όπου οι πρωταγωνίστριες εύχονται «καλό ταξίδι» στους αγαπημένους τους που δήθεν τις αφήνουν για να επιστρατευτούν. Το τρίο τραγουδιέται από την Φιορντιλίτζι (συνήθως υψίφωνη), την Ντοραμπέλα (μεσόφωνη) και τον Ντον Αλφόνσο (βαθύφωνο).

Ακούμε το τρίο από την εκτέλεση αναφοράς στην δισκογραφία της εν λόγω όπερας το 1962 με τον μαέστρο Καρλ Μπεμ να διευθύνει την Ορχήστρα Φιλαρμόνια και την υψίφωνη Ελίζαμπετ Σβάρτσκοπφ, τη μεσόφωνη Κρίστα Λούντβιχ και τον βαθύφωνο Βάλτερ Μπέρι. Αν ακούσετε προσεκτικά, στην αρχή του τρίο, οι χορδές μιμούνται τον ήχο της θάλασσας.

Soave sia il vento

Soave sia il vento,

tranquilla sia l'onda,

ed ogni elemento

benigno risponda

ai nostri desir.

Απαλός να ‘ναι ο άνεμος,

απαλός να ‘ναι ο άνεμος,

ήρεμα να ‘ναι τα κύματα

και κάθε στοιχείο της φύσης

στους πόθους μας

καλοπροαίρετα να σταθεί.

ΜΟΤΣΑΡΤ Απαλός να ΄ναι ο άνεμος. Ε. Σβάρτσκοπφ, Κρ. Λούντβιχ, Β. Μπέρι - Κ. Μπεμ.mp3

Ακολουθεί η άρια  "Come scoglio - Σαν βράχος ", μια από τις πιο διάσημες και τεχνικά απαιτητικές άριες για υψίφωνη (σοπράνο) που συνέθεσε ο Μότσαρτ, όπου η Φιορντιλίτζι δηλώνει την πίστη την δική της και της αδελφής της στους αρραβωνιαστικούς τις. Σε αυτό το σημείο της πλοκής, δύο ξένοι -που στην πραγματικότητα είναι οι αρραβωνιαστικοί των δύο αδελφών, μεταμφιεσμένοι- έχουν εμφανιστεί και προσπαθούν να τις κατακτήσουν. Με αυτήν την άρια, η Φιορντιλίτζι απορρίπτει σθεναρά τις προτάσεις τους, δηλώνοντας ότι η πίστη της είναι τόσο ακλόνητη όσο ένας βράχος σε μια καταιγίδα. Η Φιορντιλίτζι χρησιμοποιεί αυτή την άρια για να δηλώσει ότι δεν θα αλλάξει γνώμη και να επιμείνει οι ξένοι (οι μεταμφιεσμένοι εραστές) να φύγουν, καθώς η πίστη της στον αγαπημένο της θα παραμείνει αμετάβλητη μέχρι τον θάνατο.

Η άρια φημίζεται για την ακραία φωνητική της δυσκολία που χαρακτηρίζεται από ταχείες μεταβάσεις από πολύ χαμηλές σε πολύ ψηλές νότες, οι οποίες δοκιμάζουν το εύρος της υψίφωνης (ή της μεσόφωνης) που την ερμηνεύει. Απαιτείται μεγάλη τεχνική μαεστρία και ευκινησία φωνής κολορατούρα για να εκτελεστούν σωστά οι κλίμακες και οι τρίλιες  της παρτιτούρας.  Πολλοί κριτικοί πιστεύουν ότι ο Μότσαρτ συνέθεσε την εν λόγω άρια σε τόσο υπερβολικά δραματικό ύφος για να παρωδήσει το σοβαρό ύφος των «ηρωίδων» της εποχής, τονίζοντας την ειρωνεία της κατάστασης.

Μεταξύ των σπουδαιότερων ερμηνευτριών της άριας συγκαταλέγονται η Τσετσίλια Μπάρτολι, γνωστή για τη δεξιοτεχνία της στην κολορατούρα, η Μονσεράτ Καμπαγιέ, επαινεμένη για τον έλεγχο της αναπνοής της και την όμορφη χροιά της και η Ελίζαμπετ Σβάρτσκοπφ, γνωστή για την κομψότητα και το μοτσαρτιανό της ύφος.

Θα ακούσουμε και θα δούμε τη Μαρία να ερμηνεύει τόσο την άρια “ Come scoglio” όσο και το ρετσιτατίβο “ Temerari, sortite” που προηγείται αυτής.

Ενημερωτικά, το ρετσιτατίβο (recitativo) είναι μια μορφή μουσικής επένδυσης, περιορισμένης χρονικής διάρκειας, ιδιαίτερα συνηθισμένη στην όπερα, το ορατόριο και την καντάτα. Αποτελεί ένα είδος μελωδικής αφήγησης για φωνή, την οποία συνοδεύει ένα μικρό μουσικό σύνολο (recitativo secco), συνήθως με την παρουσία τσέμπαλου και βιολοντσέλου, ή μια ορχήστρα (recitativo accompagnato), ακολουθώντας τις διακυμάνσεις του λόγου. Ως μέρος της δομής της όπερας, το ρετσιτατίβο έχει τη μορφή διαλόγου ή μονολόγου που προάγει την πλοκή του έργου και αναφέρεται συχνά σε αντιδιαστολή με την άρια. Χαρακτηρίζεται ανάλογα με το είδος του έργου, π.χ. δραματικό, ελαφρύ, κ.λπ. Η χρήση του ρετσιτατίβου σε όλα τα μουσικά είδη, ειδικά όμως στην όπερα, κρίνεται ιδιαίτερα σημαντική αλλά και χρηστική, εφόσον συμβάλλει αποφασιστικά στην εξέλιξη και προώθηση της πλοκής, διευκολύνοντας ταυτόχρονα τον θεατή να κατανοήσει ευκολότερα το έργο και να συνδέσει το εξελισσόμενο τμήμα του με τα προηγούμενα.

Temerari, sortite ... Come scoglio

Recitativo

Temerari, sortite

fuori di questo loco, e non profani

l'alito infausto degli infami detti

nostro cor, nostro orecchio e nostri affetti!

Invan per voi, per gli altri invan si cerca

le nostr'alme sedur: I'intatta fede

che per noi già si diede ai cari amanti,

saprem loro serbar infino a morte,

a dispetto del mondo e della sorte.

Ρετσιτατίβο

Αυθάδεις, φύγετε, φύγετε από εδώ

και με την ανεπιθύμητη ανάσα σας

και τα επαίσχυντα λόγια σας

μην μολύνετε τις καρδιές μας, τα αυτιά μας και την αγάπη μας!

Μάταια εσείς, και άλλοι επίσης,

προσπαθείτε να αποπλανήσετε τις καρδιές μας·

την άψογη αφοσίωση,

που ήδη προσφέραμε στους αγαπημένους μας,

ξέρουμε να διατηρήσουμε γι' αυτούς μέχρι θανάτου,

σε πείσμα του κόσμου και της μοίρας.

Aria

Come scoglio immoto resta

Contro i venti e la tempesta,

Così ognor quest'alma è forte

Nella fede e nell'amor.

Σαν βράχος ακίνητος μένει

ενάντια στους ανέμους και την καταιγίδα

έτσι πάντα αυτή η ψυχή είναι δυνατή

στην πίστη και στην αγάπη.

Con noi nacque quella face

Che ci piace, e ci consola,

E potrà la morte sola

Far che cangi affetto il cor.

Μαζί μας γεννιέται αυτός ο πυρσός

που μας χαροποιεί και μας παρηγορεί,

και μόνο ο θάνατος θα μπορέσει

να σβήσει το συναίσθημα της καρδιάς μας.

Rispettate, anime ingrate,

Quest'esempio di costanza;

E una barbara speranza

Non vi renda audaci ancor!

Δείξτε σεβασμό, αχάριστες ψυχές,

σ’ αυτό το σταθερό παράδειγμά μας

και μην αφήσετε μια βάρβαρη ελπίδα

να σας κάνει ξανά τολμηρούς!

ΜOΤΣΑΡΤ Σαν βράχος. Μαρία Καψάλη.mp4