Μάθημα : ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ & ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ

Πότε είναι καλύτερα να ζεις και πότε να πεθαίνεις; Αξίζει η ζωή όταν έχεις σταματήσει να ‘’ΖΕΙΣ’’; Για κάποιους αυτά τα ερωτήματα αποτελούν στοχαστικά διλήμματα, ενώ για άλλους η απάντηση είναι πιο απλή από όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε. Ο θάνατος δεν μοιάζει καθόλου τρομακτικός για έναν άνθρωπο όταν βιώνει τον έσχατο πόνο, όταν νιώθει πως το νόημα της ζωής του έχει χαθεί ή όταν έχει ζήσει την απόλυτη πλήρωση και την ακολούθησε το απόλυτο κενό, τότε μπορεί να είναι λυτρωτικός και αυτό που αποζητά να είναι η ‘’ευθανασία’’.

‘’Να ζει κανείς ή να μη ζει;’’ είπε ο Άμλετ του Shakespeare και μας δημιούργησε ισχυρούς προβληματισμούς. Το ίδιο ερώτημα θα μελετήσουμε και εμείς όσον αφορά ένα ανέκαθεν αμφιλεγόμενο ζήτημα, αυτό της ευθανασίας.

Ας ξεκινήσουμε από την ετυμολογία της λέξης ‘’ευθανασία’’, ‘’ευ’’ και ‘’θάνατος’’, μία αντίθεση o καλός θάνατος… μπορεί άραγε ο θάνατος να είναι καλός; Στην αρχαία Ελλάδα η σημασία της ευθανασίας διέφερε από την σημερινή, καθώς παραλληλιζόταν με αυτή της ευγηρίας, όπως αποκαλύπτεται από έργα του Φίλωνα, του Κλήμη, του Ποσίδιπου κ.α.. Περιστατικά ευθανασίας υπερηλίκων είναι τόσο παλαιά όσο και τα ομηρικά έπη. Στην Οδύσσεια ο γρήγορος κι ανώδυνος θάνατος αυτών που ζουν υγιείς και πεθαίνουν φυσιολογικά από γηρατειά, χαρακτηρίζει τους κατοίκους ενός ουτοπικού νησιού που ονομάζεται Συρίη.

Επίσης, στην κλασική εποχή οι κάτοικοι της Κέας, ενός νησιού με υγιεινό κλίμα, στο οποίο όφειλαν τη μακροβιότητα τους, επέβαλλαν στους εαυτούς τους ένα παρόμοιο είδος ευθανασίας. Έθεταν τέλος στη ζωή τους με σχετικά γρήγορο κι ανώδυνο τρόπο, ύστερα από έγκριση των συμπολιτών τους. Πριν το γήρας και την απώλεια της ψυχικής ή σωματικής τους υγείας, αυτοκτονούσαν παρουσία των δικών τους και άλλων μαρτύρων καταναλώνοντας ομαδικά ή ατομικά όπιο ή κώνειο, κι αποχωρούσαν από τη ζωή σαν να έπιναν κρασί, μέσα σε ατμόσφαιρα συμποσίου ή εορταστικής θυσίας, όπου μετά το θάνατο τους αφηρωίζονταν (περνούσαν δηλ. στη σφαίρα των ηρώων). Ωστόσο, σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειωθεί ότι ο θάνατος τότε ήταν διαφορετικός, δεν υπήρχαν μονάδες εντατικής θεραπείας, μονάδες τεχνητού νεφρού και απινιδωτές, αλλά ούτε και επιβεβαιωμένες διαγνώσεις για ασθένειες όπως η απομυελινωτική νόσος του ΚΝΣ, Νόσος του Huntington, Νόσος του Crohn, Φαινυλκετονουρία (PKU) κ.α. Η διαφορετική σημασία της λέξης δεν σημαίνει ότι το ζήτημα αυτό δεν αφορούσε τον ‘’αρχαίο Έλληνα’’ , με χαρακτηριστικό παράδειγμα που προκύπτει από το απόσπασμα του Ιπποκρατείου όρκου: ‘Οὐ δώσω δὲ οὐδὲ φάρμακον οὐδενὶ αἰτηθεὶς θανάσιμον’.

Ανάγλυφο Ελευσινιακού Νεκρόδειπνου Λυσιμαχίδης 350-325 π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Ο διχασμός αυτός που παρατηρείται για την ευθανασία στην αρχαία Ελλάδα είναι διαχρονικός και η επίσπευση του θανάτου αποτελεί φλέγον ζήτημα της Βιοηθικής του 21ου αιώνα. Όπως ορίζει, λοιπόν, η Βιοηθική την ευθανασία σήμερα αυτή αποτελεί τη σκόπιμη αφαίρεση της ζωής ενός πνευματικά διαυγούς ασθενούς, ύστερα από απαίτηση του, από έναν άλλον άνθρωπο με σκοπό την ανακούφιση του πόνου. Επομένως, ο εμπλεκόμενος άνθρωπος αποτελεί την ειδοποιό διαφορά μεταξύ ευθανασίας και αυτοκτονίας. Στο πλαίσιο αυτό των ορισμών πρέπει να διευκρινιστεί ότι υπάρχουν δύο βασικά είδη ευθανασίας, η ενεργητική και η παθητική. Η ενεργητική είναι η εσκεμμένη προσπάθεια θανάτου, ενώ η παθητική γίνεται είτε με απόσυρση είτε με παράλειψη μέσων θεραπείας. Η ενεργητική υποδιαιρείται σε δύο κατηγορίες, την εκούσια κατά την οποία το αίτημα γίνεται από τον ίδιο τον ασθενή και την ακούσια όπου το αίτημα γίνεται από συγγενή ή γιατρό όταν δεν υπάρχει ελπίδα αποκατάστασης. Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι εάν δεν έχει ληφθεί η συγκατάθεση του ασθενούς προηγουμένως, η δεύτερη περίπτωση διώκεται σύμφωνα με τον Ποινικό Κώδικα ως ανθρωποκτονία από πρόθεση. Στον αντίποδα της ευθανασίας βρίσκεται η έννοια της δυσθανασίας, δηλαδή η παράταση της ζωής ενός ασθενούς με υπέρμετρες ιατρικές προσπάθειες που δεν αντιστοιχούν στο προσδωκόμενο αποτέλεσμα.

Από μία εργασία που πραγματεύεται το ζήτημα της ευθανασίας δεν θα μπορούσε να λείπει η μελέτη του ζητήματος και από θρησκευτική σκοπιά, αφού οι θρησκείες κατέχουν καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση της ηθικής αντίληψης των πιστών ανά τον κόσμο και ανά τους αιώνες. Ο Χριστιανισμός θεωρεί τη ζωή θείο δώρο και ο Θεός είναι αυτός που ‘’δίνει’’ και ‘’παίρνει’’ τις ζωές των ανθρώπων, επομένως η αφαίρεση της ζωής στα πλαίσια της ευθανασίας παραμένει για τους πιστούς μεγάλο αμάρτημα. Ο Βουδισμός καταδικάζει επίσης την ευθανασία ανεξάρτητα από το κίνητρο.

Η θρησκεία και η πίστη, ωστόσο, δεν βασίζονται στην λογική αλλά στα προσωπικά βιώματα και τις εσωτερικές ανάγκες των πιστών, επομένως είναι σημαντικό η ευθανασία να εξεταστεί και με βάση τον ορθολογισμό. Για την ολιστική προσέγγιση του θέματος θα γίνει παράθεση των επιχειρημάτων τόσο των υπέρμαχων όσο και των πολέμιων της ευθανασίας.

Ένα από τα βασικότερα επιχειρήματα υπερ της ευθανασίας είναι αυτό του ωφελιμισμού. Η παράταση της ζωής ενός ασθενούς τελικού σταδίου αποτελεί αβάσταχτο βάρος για τους οικείους του, οι οποίοι βιώνουν τεράστιες δυσκολίες σε πολλά επίπεδα, ψυχικά, οικονομικά, επαγγελματικά, κοινωνικά. Σύμφωνα με αυτήν την άποψη οι υπέρμετρες προσπάθειες που γίνονται για να κρατήσουν στην ζωή τον άρρωστο θεωρούνται απόρροια εγωισμού του πάσχοντος, ο οποίος έχει πρακτικά ‘’ολοκληρώσει’’ τον κύκλο της ζωής του. Ένα εξίσου σημαντικό επιχείρημα είναι αυτό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, την οποία πολλοί ασθενείς θεωρούν ότι χάνουν όταν δεν κατέχουν πλέον τον έλεγχο του ίδιου τους του σώματος και έτσι επιλέγουν να αποχωρήσουν από την ζωή με έναν ανώδυνο τρόπο. Επιπρόσθετα, με βάση τον ανθρωπισμό η διατήρηση της ζωής κάτω από επώδυνες συνθήκες, φόβο και απελπισία δεν μπορεί παρά να θεωρηθεί απάνθρωπη. Τέλος, υποστηρίζεται ότι αποτελεί καθήκον του ιατρού να λειτουργεί με γνώμονα το όφελος του ασθενούς του ανακουφίζοντας τον πόνο του ακόμα και εάν αυτό σημαίνει διακοπή θεραπείας. Ακόμα σε περιπτώσεις εξάντλησης όλων των διαθέσιμων μέσων θεραπείας, η ευθανασία θεωρείται λογική συνέχεια και υποχρέωση του ιατρού, εφόσον του ζητηθεί να συμμετάσχει στην διαδικασία αυτή, λαμβάνοντας όμως υπόψη την άποψή του και θέση του ως προς αυτό το ζήτημα.

Στον αντίποδα η ευθανασία μπορεί να θεωρηθεί απόρροια της άγνοιας του ιατρού ως ‘’εύκολη’’ λύση και έτσι καταργείται το δικαίωμα προστασίας του ασθενούς. Επίσης, υπάρχει το ενδεχόμενο οικονομικών κινήτρων είτε λόγω των δαπανηρών μέσων θεραπείας είτε λόγω των μεταμοσχεύσεων όπου τα όργανα διαπραγματεύονται με οικονομικούς όρους. Επιπρόσθετα, θα ήταν αφελές να θεωρήσουμε ότι δεν γίνονται λάθη, επομένως οι προγνώσεις των ιατρών αποτελούν ουσιαστικά προβλέψεις και πάντα θα υπάρχει το ενδεχόμενο για ίαση, ακόμα και σε περιπτώσεις ασθενών που θεωρούνται μη αναστρέψιμες. Δεν θα μπορούσαμε να αγνοήσουμε το γεγονός ότι η ζωή θεωρείται κοινώς η ύψιστη αξία και με την ευθανασία καταργείται η ανθρώπινη ύπαρξη. Τέλος, υποστηρίζεται ότι το ‘’δικαίωμα του θανάτου’’ δεν υφίσταται αφού είναι κάτι αναπόφευκτο, δηλαδή ‘’υποχρεωτικό’’ για όλους ανεξαιρέτως.

Ένας άνθρωπος που βιώνει βασανιστικό πόνο, γνωρίζει και έχει πεισθεί ότι η κατάσταση του είναι μη αναστρέψιμη, έχει χάσει την ελπίδα, τον αυτοέλεγχο και την αυτονομία του, είναι απολύτως λογικό να επιθυμεί την ιατρικά υποβοηθούμενη αυτοκτονία. Ωστόσο, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός ότι η ευθανασία αποτελεί ξεκάθαρη παραβίαση του Ιπποκρατείου όρκου αλλά και του ύψιστου αγαθού της ζωής.