Μάθημα : Ηθική, Πολιτική, Δίκαιο

Στην πρώτη εισαγωγική ενότητα θα τεθεί το θεωρητικό πλαίσιο και θα γίνει μια αναδρομή στις βασικές έννοιες της ηθικής ενώ παράλληλα θα χαρτογραφηθεί το φάσμα ηθικού ρεαλισμού - αντιρεαλισμού και θα αναδειχθούν τα λογικά ζητήματα που εγείρονται. Παράλληλα θα σημειωθούν οι διαφορές μεταξύ ηθικής και ηθικότητας και θα εξεταστούν τόσο η περιγραφική όσο και η κανονιστική έννοια της ηθικότητας ενώ στη συνέχεια θα τονιστούν οι σχέσεις αντανάκλασης της ηθικότητας στις πολιτικές αποφάσεις και στο ρυθμιστικό πλαίσιο του κοινωνικού βίου καθώς και στην εφαρμογή του δικαίου. Εν προκειμένω θα διαπιστωθεί ότι αν και συχνά υπάρχει εκ των προτέρων σύγκλιση μεταξύ ηθικότητας και νόμων, υπάρχουν περιπτώσεις που είτε οι νόμοι προσαρμόζονται εκ των υστέρων στην ηθικότητα, είτε η ηθικότητα μεταβάλλεται εξ αιτίας ενός ευρύτερου νομικού πλαισίου. Τέλος μέσω ενός κλασικού διλήμματος θα γίνει μια διασύνδεση με την έννοια των δικαιωμάτων προκειμένου να γίνει αντιληπτή η ενότητα του υπό διερεύνηση πεδίου και η συνάφεια των τυπικών εννοιών.

Διδάσκων: Δρ. Άλκης Γούναρης

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Bernard, G and Gert, J. (2020). The Definition of Morality, In Zalta Ed. & Nodelman U. (eds.). The Stanford Encyclopedia of Philosophy.

Williams,  B. (2006). Η  Ηθική  και  τα  όρια  της  Φιλοσοφίας.  μτφρ:  Χρυσούλα  Γραμμένου. ΑθήναQ Εκδόσεις Αρσενίδης.

Hacker-Wright, J. (2021). Philippa Foot.  In Zalta Ed. & Nodelman U. (eds.). The Stanford Encyclopedia of Philosophy.

Προαιρετική Δραστηριότητα: Επισκεφτείτε τη σελίδα https://www.moralmachine.net/ και πραγματοποιείστε το τεστ 13 επιλογών στην ενότητα «Judge». Στη συνέχεια συγκρίνετε τα αποτελέσματά σας με αυτά του μέσου όρου των συμμετεχόντων ή και αναζητήστε στην ενότητα έγγραφα του e-class τα αναλυτικά αποτελέσματα της έρευνας Moral Machine. Τέλος στην ενότητα «Design» σχεδιάστε το δικό σας σενάριο για να μας το παρουσιάσετε.

.

Στην συγκεκριμένη ενότητα θα εξεταστούν ορισμένα βασικά ρεύματα της νεότερης και συγχρονης πολιτικής φιλοσοφίας, η παράδοση του φυσικού δικαίυ και του κοινωικού συμβολαίου, του κλασικού και σύγχρονου ρεπουπλικανισμού, του  πρώιμου και σύγχρονου φιλελευθερισμού, του κοινοτισμού  καθώς και μαρξιστικής πολιτικής φιλοσοφίας

Διδάσκων: Aναπληρωτής καθηγητής Σπύοος Τέγος

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Δημητριου, Κυριάκος, Νεότερη Πολιτική φιλοσοφία, εκδ. Επίκεντρο, 2023

Στυλιανού Αρης, Θεωρίες κοινωνικού συμβολαίου, εκδ. Πολις, 

(συλλογικό) Δοκίμια σύγχρονης πολιτικής φιλοσοφίας, μτφρ Λ. Μελά, Παπαζήσης , 2018

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη επειδή ο άνθρωπος είναι «ζῷον πολιτικόν» η εκπλήρωση του ατομικού του σκοπού συνεπάγεται την εκπλήρωση ενός ευρύτερου κοινωνικού σκοπού. Αυτή η παραδοχή οδήγησε ορισμένους στη φυσιοκρατική θέση ότι το κράτος ως μια οργανωμένη και νομιμοποιημένη μορφή της κοινωνίας, αποτελεί φυσική οντότητα αξιολογικά ανώτερη από κάθε πολίτη χωριστά. Όμως αυτή η ερμηνεία της αριστοτελικής μεταφυσικής αμφισβητείται. Στην συγκεκριμένη ενότητα θα γίνει μια διασύνδεση του πολιτικού χαρακτήρα του ανθρώπου με την καλλιέργεια των αρετών του οι οποίες είναι στενά συνδεδεμένες με την έννοια της δικαιοσύνης. Οι αρετές ορισμένως αποτελούν τα ιδιαίτερα εκείνα χαρακτηριστικά που καθιστούν κάποιον εκτός από πολιτική οντότητα και ηθικό πρόσωπο. Στην συγκεκριμένη ενότητα θα εξεταστούν παράλληλα η διασύνδεση της αριστοτελικής δικαιοσύνης με τον κοινωνικό βίο, τον ενάρετο χαρακτήρα και την ευδαιμονία όπως ορίζεται μέσα από την ατομική και κοινωνική πληρότητα.

Διδάσκων: Δρ. Άλκης Γούναρης

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Miller, F. (2022). Aristotle’s Political Theory. In Zalta Ed. & Nodelman U. (eds.). The Stanford Encyclopedia of Philosophy

Sandel, Μ. (2011). Δικαιοσύνη. Τι Είναι το Σωστό; Αθήνα: Εκδόσεις Πόλις. σελ. – 259 - 280 και 286 - 291

Kullmann, W. (2003). Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης. σελ. 39 -63

Γούναρης, Α., Χρυσόπουλος,. Π. (2019). Iron Man vs Αριστοτέλη: ο Τρανσουμανισμός, τα Όρια της Ανθρώπινης Φύσης και η Πολιτική για τα Γυαλιά Μυωπίας. Θεολογία. Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος. τομ. 90ος τεύχος 3ον σ.σ. 121 – 161. https://alkisgounaris.gr/gr/archives/iron-man-vs-aristotle-transhumanism-the-limits-of-human-nature-and-the-politics-of-prescription-eyeglasses/

Γούναρης, Α. (2006). Προσέγγιση της έννοιας του όρου «φύσει» στη πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη - συνδέσεις με το σύγχρονο οικολογικό πρόβλημα. Ανακτήθηκε 04/02/2019 από https://alkisgounaris.gr/gr/archives/an-approach-to-the-meaning-of-the-term-physei-in-the-aristotelian-political-theory/

Οι δύο λειτουργίες του λόγου σύμφωνα με τον Καντ, η θεωρητική λειτουργία, που μας βοηθάει να κατακτήσουμε την γνώση και η πρακτική λειτουργία, που μας αποκαλύπτει το «ηθικό» χρέος, είναι δυνατόν να συναντηθούν στη λήψη κρίσιμων πολιτικών αποφάσεων. Ο Καντ υποστηρίζει ότι η διφυής φύση του ανθρώπου που από τη μια πλευρά πράττει σύμφωνα με την καθαρή βούληση και από την άλλη κυριαρχείται από τα ένστικτα και τις ορμές του, βρίσκεται σε διαρκή σύγκρουση με αποτέλεσμα σχεδόν πάντα να υπάρχει ασυμφωνία και απόκλιση μεταξύ ηθικής και πολιτικής. Στην τέταρτη αυτή ενότητα εξετάζεται το παράδειγμα της «Αιώνιας Ειρήνης» του Καντ όπου επιχειρείται μια μετάβαση από τον κόσμο της ηθικής στον κόσμο της πολιτικής, διαμορφώνοντας ένα για πολλούς ουτοπικό αίτημα. Όμως, ο δεοντοκρατικός φιλελευθερισμός του Καντ με ύψιστη αξία αυτήν του διεθνούς δικαίου, σε αντίθεση με τον καθιερωμένο ωφελιμιστικό φιλελευθερισμό, έχει σήμερα, σε μια περίοδο πολιτισμικών διαφορών και επαναπροσδιορισμού κλασικών εννοιών, ιδιαίτερο και πρακτικό ενδιαφέρον.  

Διδάσκων: Δρ. Άλκης Γούναρης

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Kant I. (1992). Για την αιώνια Ειρήνη. εκδ. Αλεξάνδρεια, μτφρ. Άννα Πόταγα.

Γούναρης Α. Κ. (2020). Η έννοια της "Αιώνιας" Ειρήνης κατά τον Kant και η συμφωνία Ηθικής και Πολιτικής. Ηθική. Περιοδικό φιλοσοφίας, (1), 23–31. https://doi.org/10.12681/ethiki.22638

Οι ουτοπικές αναζητήσεις συχνά μοιάζουν ελκυστικές επειδή ο άνθρωπος ζει σε δυο κόσμους. Στον κόσμο της «σκληρής» πραγματικότητας και στον ιδανικό κόσμο των Ιδεών. Ο δεύτερος καθιστά προσβάσιμο τον εξωτερικό κόσμο της πραγματικότητας με έναν τρόπο διαμεσολαβημένο. Αναπαριστούμε την πραγματικότητα μέσω του τρόπου που την αντιλαμβανόμαστε και την αναπαριστούμε μέσω της γλώσσας αλλά κυρίως μέσω ενός συστήματος αξιών και προσδοκιών που διαμορφώνουν τις περιγραφές για το πώς θεωρούμε ότι είναι ή θα έπρεπε να είναι τα πράγματα. Η διάσταση αυτή δημιουργεί τις ουτοπικές αφηγήσεις ως πεδίο σύγκλισης Ηθικής, Πολιτικής και Δικαίου. Η πράξη έχει δείξει ότι στην πλειονότητά τους οι αφηγήσεις αυτές πραγματώνονται ως εφιάλτης.

Διδάσκων: Δρ. Άλκης Γούναρης

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Mumford, L. (1998). Η Ιστορία των Ουτοπιών. Αθήνα, Νησίδες.

Πολίτης, Γ. Ν. (2019). Eξουσιαστική Αριστερά και η κρυφή γοητεία της ανοησίας. Αθήνα. Εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

White, H. (973). Metahistory: The historical imagination in nineteenth-century Europe. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Οι καθοριστικοί παράγοντες για την ευημερία και ισχύ ενός κράτους δεν είναι η πολεμική δύναμη, η γεωγραφική θέση, οι φυσικοί πόροι, ο πολιτισμός και οι ρίζες του. Την ευημερία και ακμή ενός κράτους έχει αποδειχθεί ότι καθορίζουν οι θεσμοί, δηλαδή το κατά πόσο ένα κράτος είναι κράτος Δικαίου, σέβεται τα δικαιώματα των πολιτών, την ατομική ιδιοκτησία, την διάκριση των εξουσιών, αλλά κυρίως, κατά πόσο είναι θεσμικά ώριμο να δημιουργεί ίσες ευκαιρίες για όλους και να προσαρμόζεται γρήγορα και αποτελεσματικά στις νέες ιστορικές συνθήκες. Σήμερα, η τεχνολογική εξέλιξη δημιουργεί νέες συνθήκες που ενδέχεται να μετασχηματίσουν τον ηθικό και πολιτικό βίο και να υπερβούν τις μεταφυσικές θεμελιώσεις της κοινωνίας είτε σε σχέση με το φυσικό νόμο είτε σε σχέση με τη μορφή του κοινωνικού συμβολαίου. Μια εξέταση σεναρίων για τους κόσμους του αύριο, υπό το πρίσμα των  δυνατοτήτων της Τεχνητής Νοημοσύνης και της φιλοδοξίας υπέρβασης των ορίων του ανθρώπινου είδους μπορεί να καταδείξει την ευθραυστότητα των παραδοσιακών αξιών αλλά ταυτόχρονα να αναδείξει νέες ευκαιρίες για την αντιμετώπιση προβλημάτων του παρελθόντος.

Διδάσκων: Δρ. Άλκης Γούναρης

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Tegmark, Max (2018). Life 3.0 Τι θα σημαίνει να είσαι άνθρωπος στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης; Εκδόσεις Τραυλός.

Γούναρης, Α., Χρυσόπουλος,. Π. (2019). Iron Man vs Αριστοτέλη: ο Τρανσουμανισμός, τα Όρια της Ανθρώπινης Φύσης και η Πολιτική για τα Γυαλιά Μυωπίας. Θεολογία. Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος. τομ. 90ος τεύχος 3ον σ.σ. 121 – 161.

Στόχος της παρούσας εισήγησης είναι η εισαγωγή στη θεωρία των δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου. Στο πλαίσιο αυτό, θα εξεταστεί η ιδέα του κοινωνικού συμβολαίου και των φυσικών δικαιωμάτων. Στη συνέχεια, θα μελετήσουμε την προσέγγιση του σύγχρονου κράτους δικαίου και τη μετάβαση από τα φυσικά δικαιώματα στα θετικά δικαιώματα.

Διδάσκουσα: Δρ. Μαρία-Άρτεμις Κολλινιάτη

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Loughlin, Martin. Sword and Scales: An Examination of the Relationship between Law and Politics. Oxford – Portland Oregon: Hart publishing, 2000, σσ 161-165, 174-175, 183-188, 197-213.

Γιώργος Ν. Πολίτης, Ελευθερία και εξουσία: Καταστατικές αρχές κοινωνικής φιλοσοφίας, σσ 320-332, ή σσ 332-343.

Μέσα από ένα ακραίο εμπειρικό υποθετικό παράδειγμα, παρουσιάζονται ορισμένα από τα κύρια ρεύματα της  φιλοσοφίας του δικαίου.

Στο μακρινό 4300 σε ένα απομακρυσμένο μέρος, πέντε εξερευνητές παγιδεύονται σε μια σπηλιά λόγω κατολίσθησης. Ενημερώνονται ότι χωρίς τροφή, είναι καταδικασμένοι να χάσουν τη ζωή τους. Ομόφωνα αποφασίζουν να θυσιαστεί ένας από αυτούς, προκειμένου οι υπόλοιποι να επιβιώσουν. Ρίχνοντας ένα ζάρι, τελικά αποφασίζεται ποιος θα θυσιαστεί, ώστε το κρέας του να χρησιμοποιηθεί ως τροφή. Ωστόσο, μετά τη διάσωσή τους κατηγορούνται για τη δολοφονία του πέμπτου εξερευνητή, ενώ αν η προσφυγή τους στο Ανώτατο Δικαστήριο του Newgarth αποτύχει, θα τιμωρηθούν με υποχρεωτική θανατική ποινή. Οι πέντε δικαστές παρουσιάζουν επιχειρήματα βασισμένα σε διαφορετικές οπτικές της φιλοσοφίας του δικαίου μέσα από την ετυμηγορία της υπόθεσης.

Διδάσκουσα: Δρ. Μαρία-Άρτεμις Κολλινιάτη

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Fuller, Lon. ‘The case of the Speluncean Explorers’. Harvard Law Review 62, 1948-1949: 616-645 [σσ 616-645].

Στόχος είναι η κατανόηση της διάκρισης θετικών και αρνητικών δικαιωμάτων και της αντίστοιχης σύνδεσής τους με φιλοσοφικά ρεύματα. Τα αρνητικά δικαιώματα συνδέονται κυρίως με την έννοια της αρνητικής ελευθερίας και της διασφάλισης ατομικών δικαιωμάτων όπως για παράδειγμα δικαιωμάτων ιδιοκτησίας. Από την άλλη πλευρά, τα θετικά δικαιώματα προϋποθέτουν την παρέμβαση του κράτους με στόχο την απονομή κοινωνικής δικαιοσύνης.

Διδάσκουσα: Δρ. Μαρία-Άρτεμις Κολλινιάτη

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Kolliniati, Maria-Artemis. Human rights and positive obligations to healthcare: readingthe European Convention on Human Rights through Joseph Raz´s theory of rights, Baden-Baden: Nomos, 2019. σσ 41-67.

Loughlin, Martin. Sword and Scales: An Examination of the Relationship between Law and Politics. Oxford – Portland Oregon: Hart publishing, 2000. σσ 213-214.

Η παρούσα εισήγηση αποτελεί μια ενδελεχή εξέταση των βασικών εννοιών που προτείνουν οι θεωρίες του John Rawls και του Ronald Dworkin. Κύριος στόχος της παρουσίασης είναι η επίτευξη εμβάθυνσης των φοιτητών στις σημαντικές αρχές που διέπουν αυτές τις δύο θεωρίες. Σε αυτό το πλαίσιο, θα εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο οι θεωρίες του Rawls και του Dworkin αλληλεπιδρούν με την έννοια της κοινωνικής δικαιοσύνης. Παράλληλα, θα διερευνήσουμε τη σύνδεσή τους με τα θετικά δικαιώματα, επιδιώκοντας να αναδείξουμε τις κοινές τους πτυχές στο πεδίο αυτό. Μέσα από αυτήν την αναλυτική προσέγγιση, στόχος είναι οι συμμετέχοντες να ενισχύσουν την κατανόησή τους για τις συγκεκριμένες θεωρητικές προσεγγίσεις, προωθώντας παράλληλα την ικανότητά τους να εφαρμόζουν τις αρχές αυτές σε πρακτικά ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης και ηθικής.

Διδάσκουσα: Δρ. Μαρία-Άρτεμις Κολλινιάτη

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Talisse, Robert. On Rawls A theory of justice and justification, Belmond: Wadsworth Thomson Learning, 2000. σσ 33-46.

Dworkin, Ronald. ´Rights as trumps.´ Στο Jeremy Waldron (επ.). Theories of Rights. 1^η έκδοση. Oxford: Oxford University Press, 1984: 153-167 [σσ 153-159]. 

Coleman, Jules L., ´The Rights and Wrongs of Taking Rights Seriously.´ Faculty Scholarship Series 4204, 1978: 885-919 [σσ 913-917]. 

Η παρούσα εισήγηση εστιάζει στην κατανόηση της θεωρίας του Robert Nozick ως προς την προσέγγισή του στα θέματα των δικαιωμάτων και του ελάχιστου κράτους. Επιπλέον, θα εξετάσουμε πώς τα αρνητικά δικαιώματα ενσωματώνονται στη συνολική φιλοσοφία του Nozick. Εξίσου σημαντικός στόχος είναι η διερεύνηση των κριτικών που αντιμετώπισε ο Nozick, και συγκεκριμένα η ανάλυση της κριτικής που διατύπωσε ο αναλυτικός μαρξιστής Gerald Allan Cohen. Μέσα από αυτήν τη διαδικασία, σκοπεύουμε να παρουσιάσουμε την ευρεία προσέγγιση του Nozick και να εξερευνήσουμε την πολυπλοκότητα των προκλήσεων που τίθενται στη θεωρητική του κατασκευή από την κριτική του Cohen.

Διδάσκουσα: Δρ. Μαρία-Άρτεμις Κολλινιάτη

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Bader, Ralf M. Robert Nozick: Major Conservative and Libertarian Thinkers, Volume 11, New York and London: The Continuum International Publishing Group, 2010, σσ 36-48, 112-120. 

Cohen, Gerald Allan. ´Self-ownership, World-Ownership and Equality´. Στο Frank S. Lucash (επ).  Justice and Equality Here and Now. Ithaca: Cornell University Press, 1986: 108-135 [σσ 108-135].

Στόχος της παρούσας εισήγησης είναι να εξοικειώσει τους φοιτητές με ορισμένα δικαιώματα, όπως αυτά κατοχυρώνονται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ). Επιπλέον, θα αναλύσουμε την ερμηνεία αυτών των δικαιωμάτων της ΕΣΔΑ, χρησιμοποιώντας ως ερευνητικό υλικό αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ). Πιο συγκεκριμένα, θα μελετήσουμε τα δικαιώματα στην ιδιοκτησία, στη ζωή και στην προσωπική και οικογενειακή αυτονομία μέσα από αποφάσεις του ΕΔΔΑ που αφορούν στην υγειονομική περίθαλψη, στην κατεδάφιση κατοικίας χωρίς αποζημίωση και στην όχληση λόγω νυχτερινών πτήσεων. Σκοπός της εισήγησης είναι να φωτίσει τον τρόπο με τον οποίο τα ατομικά δικαιώματα εφαρμόζονται στην πράξη. Παράλληλα, θα αναζητήσουμε εάν και σε ποιο βαθμό τα επιχειρήματα των δικαστών συνάδουν με φιλοσοφικές προσεγγίσεις των δικαιωμάτων.

Διδάσκουσα: Δρ. Μαρία-Άρτεμις Κολλινιάτη

Βιβλιογραφία Ενότητας:

Πρώτο παράδειγμα: Υγειονομική περίθαλψης και δικαίωμα στη ζωή (Άρθρο 2 της ΕΣΔΑ). Η υπόθεση L.C.B. v. UK (αριθμός αίτησης 23413/94).

Δεύτερο παράδειγμα: Κατεδάφιση κατοικίας χωρίς αποζημίωση και προστασία περιουσίας (Άρθρο 1 του Πρωτοκόλλου Αρ. 1 της ΕΣΔΑ). Η υπόθεση Depalle v. France (αριθμός αίτησης 34044/02). 

Τρίτο παράδειγμα: Όχληση λόγω νυχτερινών πτήσεων και ιδιωτική και οικογενειακή ζωή (Άρθρο 8 της ΕΣΔΑ). Η υπόθεση Hatton v. UK (αριθμός αίτησης 36022/97).

Γιώργος Ν. Πολίτης, Σοσιαλισμός του 21^ου αιώνα: η νέα αριστερά του φιλελευθερισμού, δια-ΛΟΓΟΣ 2 (2012): 109-127 [σσ 109-127].