Μάθημα : Ανάλυση λογοτεχνικού κειμένου

Ανάλυση λογοτεχνικού κειμένου

Διδάσκουσες: Έλλη Φιλοκύπρου  και Νάντια Φραγκούλη 

 Κρότοι και ψίθυροι της σιωπής

Το μάθημα «Ανάλυση Λογοτεχνικού Κειμένου» θα επικεντρωθεί φέτος στη σχέση του λόγου με τη σιωπή. Θα μας απασχολήσουν ερωτήματα γύρω από τον τρόπο με τον οποίο ο λόγος απορροφά τη σιωπή ή απορροφάται από αυτή· τη μετασχηματίζει, την αντιμετωπίζει ως απειλή ή ως μαγνήτη· της αντιστέκεται ή επιδιώκει να την προσεγγίσει. Το μάθημά μας περιλαμβάνει δύο διακριτά αλλά αλληλοσυμπληρούμενα μέρη, τα οποία αφορούν την ποίηση (με διδάσκουσα την Έλλη Φιλοκύπρου) και την πεζογραφία (με διδάσκουσα τη Νάντια Φραγκούλη).

Στο πρώτο μέρος, θα συζητήσουμε ποιήματα όπου η σιωπή παρουσιάζεται διττά: είτε ως σήμα μοναξιάς είτε ως ο ακοίμητος φρουρός ενός ακέραιου κόσμου γεμάτου συναισθήματα, βιώματα, αναμνήσεις, επιθυμίες και όνειρα. Έτσι, ο ποιητικός λόγος άλλοτε την αντιστρατεύεται κατασκευάζοντας γέφυρες επικοινωνίας, και άλλοτε επιχειρεί να την οικειωθεί. Στην πρώτη περίπτωση, οι ποιητές έρχονται αντιμέτωποι με τη δυσχέρεια της εξομολόγησης, την αλλοτρίωση, τις ιστορικοκοινωνικές συνθήκες που περιθωριοποιούν το άτομο και του αφαιρούν τη δυνατότητα να ανακαλύψει και να αρθρώσει την αλήθειά του. Στη δεύτερη περίπτωση, η σιωπή προσλαμβάνεται σαν ένας επίμονος ψίθυρος κάτω ή πέρα από τις λέξεις, και οι ποιητές επιστρατεύουν τεχνάσματα προκειμένου να τον προσεταιριστούν:  υποσκάπτουν τις δηλωτικές σημασίες των λέξεων και τις διανοίγουν στην υποβολή και στη συνδήλωση· καταφεύγουν στον υπαινιγμό, στον συνειρμό, στο παράλογο.

Οι ποιητές στους οποίους θα επικεντρωθούμε είναι οι: Γιώργος Σεφέρης, Γιάννης Ρίτσος, Τάσος Λειβαδίτης, Γιάννης Δάλλας, Ζέφη Δαράκη. Ωστόσο, στο Ανθολόγιο, με το οποίο θα δουλεύουμε, θα συμπεριλαμβάνονται, ως πρόλογος, ορισμένα ποιήματα του Ρομαντισμού ή του Συμβολισμού (π.χ. του Ιάκωβου Πολυλά, του Κωστή Παλαμά και του Λάμπρου Πορφύρα), προκειμένου να δούμε τις απαρχές της έλξης του ποιητικού λόγου από τη σιωπή.

Στο μέρος της πεζογραφίας θα μας απασχολήσει ειδικότερα το θέμα της γυναικείας λογοτεχνικής έκφρασης σε διάλογο με τα φεμινιστικά κινήματα της πρώτης μεταπολιτευτικής περιόδου και με τους ετερόκλιτους φεμινιστικούς λόγους του σήμερα. Θα συζητήσουμε αποσπάσματα από τα μυθιστορήματα Η Κασσάνδρα και ο λύκος της Μαργαρίτας Καραπάνου (Harcourt, 1974· Robert Laffont, 1975· Εκδόσεις «Ερμής», 1976) και Πού ζει ο λύκος; της Ρέας Γαλανάκη (Άγρα, 1982), σε διάλογο με άλλα σύγχρονά τους κείμενα, λογοτεχνικά και μη, και με πλαίσιο αναφοράς τη «γυναικεία αμφισβήτηση» της εποχής, η οποία προτάσσει τη διεκδίκηση των γυναικών για μια δική τους ταυτότητα –άρα και για μια δική τους λογοτεχνική ταυτότητα, για έναν δικό τους τρόπο έκφρασης.

Τα δύο αυτά, πολύ μικρής έκτασης, μυθιστορήματα ισορροπούν μεταξύ πεζογραφικού και ποιητικού τρόπου, θεματοποιούν την περίοδο της δικτατορίας και σιωπηρά καταγγέλλουν τη φίμωση της καλλιτεχνικής δημιουργίας στη διάρκεια της Επταετίας. Ταυτόχρονα, με όπλο τους τη σιωπή, «περι-γράφουν» την καταπίεση των γυναικών ηρωίδων τους στην πατριαρχική, και ιδιαίτερα συντηρητική, ελληνική κοινωνία του τέλους της δεκαετίας του 1970 και των αρχών της δεκαετίας του 1980. Η σιωπή στα κείμενα αυτά λειτουργεί αποκαλύπτοντας και όχι αποκρύπτοντας· αυτό που δεν μπορεί να ειπωθεί ηχεί εκκωφαντικά μέσα στα πεζογραφήματα, καθώς τεχνικές όπως το χιούμορ, η ειρωνεία και η αλληγορία –τεχνικές, επομένως, οι οποίες χρησιμοποιούν και ενεργοποιούν πολλαπλά τη σιωπή– αποδιοργανώνουν την ορθολογική, παραδοσιακή δομή του πεζογραφικού λόγου, συμβάλλοντας καθοριστικά στη δημιουργία ενός αυθεντικά σωματικού, πρωτότυπου και θηλυκού κειμενικού τρόπου.

Η περιδιάβασή μας στα κείμενα θα ολοκληρωθεί με τη συζήτηση επιλεγμένων διηγημάτων από τον τόμο Ρυζόχαρτο και άλλες μικρο-ιστορίες της Αυγής Λίλλη (Ποταμός, 2023), στα οποία θα δούμε πώς εξελίσσεται η θεματική της γυναικείας εμπειρίας στη σημερινή πλέον συνθήκη και θα εξετάσουμε τη μετατόπιση και μεταλλαγή της σιωπής ως έκφρασης στη γυναικεία λογοτεχνική παραγωγή του σήμερα.

Όπως στην ποίηση, έτσι και στην πεζογραφία θα δουλέψουμε με ένα ανθολόγιο το οποίο θα συνδυάζει αποσπάσματα από τα πεζογραφικά βιβλία που αναφέρθηκαν, με επιλογές άλλων κειμένων.

***Η «Ανάλυση λογοτεχνικού κειμένου» δεν αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση της «Δημιουργικής γραφής», την οποία θα διδάξει η Άννα Γρίβα στο εαρινό εξάμηνο, οπωσδήποτε όμως τα δύο μαθήματα συνδέονται ουσιαστικά μεταξύ τους, και η παρακολούθηση του πρώτου θα βοηθήσει τη συμμετοχή σας στο δεύτερο.