Η ΟΡΘΗ ΚΑΙ ΠΛΗΡΗΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ 
ΤΟΥ ΠΑΡΑΠΕΜΠΤΙΚΟΥ ΓΙΑ ΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ

Αλίκη Λιακέα, Ιατρός, Ειδικευόμενη Παθολογοανατόμος
Ανδρέας Χ. Λάζαρης, Ιατρός-Ιστοπαθολόγος, Καθηγητής Παθολογικής Ανατομικής

Κατά τη διάρκεια μιας χειρουργικής επέμβασης πιθανώς να ζητηθεί η παρουσία του παθολογοανατόμου μέσα στο χειρουργείο για τη μακροσκοπική εκτίμηση ενός διεγχειρητικού ευρήματος. Συχνά ο ιστοπαθολόγος αναζητά στοιχεία από τους νοσοκομειακούς φακέλους των ασθενών των οποίων τους ιστούς καλείται να εξετάσει, προκειμένου να ερμηνεύσει σωστά τα μικροσκοπικά ευρήματα. Τα ευρήματα της Μοριακής Παθολογοανατομίας σε υλικά καρκινοπαθών ασθενών καθοδηγούν σε καθημερινή βάση τους παθολόγους-ογκολόγους στην εφαρμογή εξατομικευμένων, στοχευουσών θεραπειών στους εν λόγω ασθενείς.
    Στην ιστοληψία των εγχειρητικών παρασκευασμάτων πιθανώς να ζητηθεί η παρουσία του χειρουργού στο Παθολογοανατομικό Εργαστήριο, ώστε με τη συνεργασία του να καθορισθούν και να ελεγχθούν με ακρίβεια οι κατάλληλες θέσεις προς μικροσκοπική μελέτη. 
  Τα παραπάνω συνιστούν λίγα από τα πολλά παραδείγματα αλληλεπίδρασης της ειδικότητας της Παθολογικής Ανατομικής με τις κλινικές ιατρικές ειδικότητες.

 Η Παθολογική Ανατομική αποτελεί λοιπόν μια κλινικοεργαστηριακή ιατρική ειδικότητα στην οποία τα όποια μακροσκοπικά και μικροσκοπικά ευρήματα αποκτούν σημασία μόνον εφόσον συσχετισθούν με το ιστορικό, την κλινική εικόνα και τα λοιπά ευρήματα από τον παρακλινικό έλεγχο του ασθενούς. Η συμπλήρωση του παραπεμπτικού σημειώματος που συνοδεύει ένα υλικό προοριζόμενο για παθολογοανατομική εξέταση, οφείλει να γίνεται με τη δέουσα προσοχή και ακρίβεια και να περιλαμβάνει εκείνες τις ουσιώδεις κλινικοεργαστηριακές πληροφορίες που θα επιτρέψουν στον ιστοπαθολόγο να εκτιμήσει σωστά τα μακροσκοπικά και μικροσκοπικά ευρήματα, να φτάσει στην ορθή παθολογοανατομική διάγνωση και να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες στον κλινικό ιατρό για τον περαιτέρω χειρισμό του ασθενούς. Η ελλιπής και σε ορισμένες περιπτώσεις λανθασμένη ενημέρωση του παθολογοανατόμου μέσω του παραπεμπτικού προς ιστολογική εξέταση αποβαίνει σε βάρος των ασθενών αλλά και των ιατρών-παθολογοανατόμων καθώς και των παραπεμπόντων κλινικών ιατρών. O κλινικός ιατρός οφείλει να αποστέλλει ολόκληρο το υλικό του ασθενούς, σωστά μονιμοποιημένο, σε ένα παθολογοανατομικό εργαστήριο και, μετά την παθολογοανατομική διάγνωση, ο ασθενής δικαιούται, εάν επιθυμεί, να ζητήσει ανασκόπηση ολόκληρου του υλικού του από άλλον ιστοπαθολόγο. Ποτέ ένα υλικό δε μοιράζεται για να εξετασθεί παράλληλα από δύο ξεχωριστούς παθολογοανατόμους, άσχετα ο ένας από τον άλλο, ο καθένας των οποίων θα εξετάσει ένα μέρος του υλικού κι όχι ολόκληρο το υλικό.

Παρακάτω παρατίθενται τα σημαντικά στοιχεία που πρέπει να καταγράφονται στο παραπεμπτικό ενός υλικού προς ιστολογική εξέταση μαζί με κάποια ενδεικτικά παραδείγματα. 

Στοιχεία ασθενούς: Ονοματεπώνυμο ασθενούς-φύλο-ηλικία-ΑΜΚΑ

Ανατομική εντόπιση της εξαιρεθείσας αλλοίωσης 
Καθοριστική παράμετρος για την ορθή διάγνωση, ιδιαιτέρως, μεσεγχυματογενών νεοπλασμάτων και νεοπλασμάτων των εξαρτημάτων του δέρματος.

Ατομικό αναμνηστικό 
- Ιστορικό  καρκινώματος π.χ. παχέος εντέρου ή ενδομητρίου σε ασθενή με λήψη ιστού από όγκο πνεύμονα με μικροσκοπικούς χαρακτήρες αδενοκαρκινώματος επιβάλλει αποκλεισμό της μεταστατικής φύσης του καρκίνου στον πνεύμονα.
- Κατάχρηση αλκοόλ ή μεταβολικό σύνδρομο σε λιπώδη νόσο του ήπατος.
- Προηγούμενο έγκαυμα δικαιολογεί ανάπυτυξη ακανθοκυτταρικού καρκινώματος του δέρματος σε μη ηλιοεκτιθέμενες περιοχές του σώματος.
- Προηγούμενες χειρουργικές επεμβάσεις ή χειρισμοί στην υπό παθολογοανατομικό έλεγχο περιοχή.

Λήψη φαρμάκων 
Ταμοξιφένη – εικόνα εκκριτικού ενδομητρίου.
Φαρμακευτικής αιτιολογίας αλλοιώσεις (εξανθήματα δέρματος, αλλοιώσεις γαστρικού βλεννογόνου, αλλοιώσεις παρεγχύματος θυρεοειδούς αδένα).

ΤΕΡ (Τελευταία έμμηνος ρήση) - Ημέρα κύκλου 
Απαραίτητες συνοδές πληροφορίες για υλικό απόξεσης ενδομητρίου – ενδοτραχήλου προκειμένου να εκτιμηθεί ιστολογικά η όποια δυσλειτουγική οντότητα.

Προηγηθείσα χημειοθεραπεία / ακτινοθεραπεία 
-Εάν είναι γνωστό ότι ένας ασθενής υποβληθείς σε χειρουργική επέμβαση λόγω καρκίνου στον γαστρεντερικό σωλήνα ή στο ήπαρ, έχει προηγουμένως λάβει χημειοθεραπεία ή/και ακτινοθεραπεία για υποσταδιοποίηση της νόσου του, τότε εφαρμόζεται από τον ιστοπαθολόγο ένα σύστημα βαθμονόμησης για την αξιολόγηση της υποστροφής του όγκου, αναλογα με το ποσοστό του βιώσιμου νεοπλασματικού ιστού στο εγχειρητικό παρασκεύασμα. Στην περίπτωση αυτή, η παρουσία νέκρωσης/ίνωσης αποτελεί δείκτη ανταπόκρισης στους προηγηθέντες ογκολογικούς χειρισμούς. Εάν όμως η σχετική κλινική πληροφορία δεν έχει τεθεί υπόψιν του ιστοπαθολόγου, τότε η νέκρωση πιθανώς να θεωρηθεί εσφαλμένα από τον ιστοπαθολόγο ως εγγενές στοιχείο του κακοήθους όγκου, ενδεικτικό αυξημένης βιολογικής επιθετικότητάς του και να αναφερθεί μεν αλλά όχι να ποσοτικοποιηθεί.
-Η ενημέρωση του ιστοπαθολόγου για προηγηθέντες θεραπευτικούς χειρισμούς π.χ. ακτινοβόληση για καρκίνο του προστάτη αδένα, θα του επιτρέψει να αξιολογήσει σωστά την αναμενόμενη εκφυλιστική ατυπία του ουροθηλίου σε υλικό από την ουροδόχο κύστη του ασθενούς και να μην την εκλάβει ως υψηλόβαθμη ιστολογική κακοήθεια μιας ανύπαρκτης νεοπλασματικής αλλοίωσης της ουροδόχου κύστης. 
-Αυξημένη εμφάνιση αγγειοσαρκώματος αναφέρεται σε θέσεις προηγούμενης ακτινοθεραπείας

Χρόνος ανάπτυξης της αλλοίωσης 
- Συχνά είναι δύσκολη η διάκριση μεταξύ κερατοακανθώματος και ακανθοκυτταρικού καρκινώματος του δέρματος ανώτερης διαφοροποίησης. Βραχύ ιστορικό ανάπτυξης της βλαβης (σε διάστημα έως λίγων μηνών) συνηγορεί υπέρ κερατοακανθώματος. 

Ευρήματα από την κλινική εξέταση 
-Η διαπίστωση σκληρίας ενός ή και των δύο λοβών κατά τη δακτυλική εξέταση του προστάτη αδένα αποτελεί σημείο πιθανής κακοήθειας και καλό είναι η πληροφορία αυτή να τεθεί υπόψιν του ιστοπαθολόγου που θα εξετάσει τον αντίστοιχο προστατικό ιστό. 

Απεικονιστικά - Ενδοσκοπικά ευρήματα
- Για μια βιοψία μαστού είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε τα ευρήματα της μαστογραφίας (αποτιτανώσεις, παρουσία ογκόμορφης αλλοίωσης - μπορεί να διευκρινιστεί υπερηχογραφικά αν είναι κυστική ή συμπαγής).
- Σε λήψη βιοψιών στα πλαίσια διερεύνησης ασθενούς για εντερίτιδα είναι χρησιμότατα τα ενδοσκοπικά ευρήματα λ.χ. ανώμαλος, εξέρυθρος βλεννογόνος, εξελκώσεις. 

Ευρήματα από τον λοιπό εργαστηριακό έλεγχο
-Για τη σωστή ιστολογική εκτίμηση κάθε ηπατικής βιοψίας επιβάλλεται η γνώση των δεδομένων του βιοχημικού και ιολογικού ελέγχου του ασθενούς.
-Σε κάθε βιοψία προστάτη είναι χρήσιμο να αναφέρεται τουλάχιστον η πρόσφατη τιμή του ειδικού προστατικού αντιγόνου (PSA) στον ορό του ασθενούς και, επί οριακής αύξησης, ο λόγος του ελευθέρου προς το ολικό PSA.
-Πολύ αυξημένη καλσιτονίνη ορού σε ασθενή με υποψία καρκίνου του θυρεοειδούς συνηγορεί υπέρ καρκινώματος μυελοειδούς ιστολογικής ποικιλίας
-Αυξημένη α-φετοπρωτεΐνη ορού παρατηρείται σχεδόν πάντα σε ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα και σε όγκο του λεκιθικού ασκού του όρχεως. Εάν η παθολογοανατομική διάγνωση όγκου όρχεως σε έναν τέτοιο ασθενή είναι «αμιγές» σεμίνωμα, τότε ο ενημερωμένος ιστοπαθολόγος οφείλει να εξετάσει νέες θέσεις από τον όγκο και βαθύτερες τομές σε όσες θέσεις του όγκου έχει ήδη εξετάσει, ώστε να αναδείξει πιθανό συστατικό όγκου λεκιθικού ασκού σε ένα πλέον μικτό όγκο γεννητικών κυττάρων του όρχεως. Επί αρνητικών τέτοιων ευρημάτων, θα αναζητηθεί κλινικοαπεικονιστικώς μεταστατική νόσος με πιθανή εμπλοκή του ήπατος.