Παρουσίαση/Προβολή

(73ΦΛΣ214) -  Χρήστος Καλπακίδης

Περιγραφή Μαθήματος

Το ερώτημα του τι είναι η επιστημονική γνώση και από πού αντλεί το ιδιαίτερο κύρος της απασχόλησε έντονα τη φιλοσοφία του 19ου αιώνα. Οι φυσικές επιστήμες προχωρούσαν εκείνη την εποχή με ταχύτητα και αυτοπεποίθηση που έκαναν πολλές παλαιότερες μεταφυσικές συζητήσεις να φαντάζουν άγονες, ενώ η ίδια η εικόνα του κόσμου άλλαζε ριζικά. Μέσα σε αυτό το κλίμα διαμορφώθηκε ο θετικισμός: όχι ως μία ενιαία σχολή, αλλά ως μια οικογένεια συγγενικών θέσεων που μοιράζονταν την πεποίθηση ότι έγκυρη γνώση είναι μόνον εκείνη που ανάγεται, άμεσα ή έμμεσα, στην εμπειρία. Οι φιλόσοφοι και οι επιστήμονες που συνδέονται με τον θετικισμό διαφέρουν σε πολλά μεταξύ τους, τους ενώνει όμως μια κοινή δυσπιστία απέναντι σε ό,τι δεν παρατηρείται: στις αφηρημένες οντότητες, στις «κρυμμένες» αιτίες, σε κάθε ισχυρισμό που δεν μπορεί να ελεγχθεί από τις αισθήσεις. Από αυτή ακριβώς τη δυσπιστία γεννιέται και το κεντρικό τους πρόβλημα, που θα μας απασχολήσει σε όλη τη διάρκεια του εξαμήνου: αν όλη η γνώση πηγάζει από μεμονωμένες αισθητηριακές εμπειρίες, πώς φτάνουμε σε καθολικούς νόμους και σε έναν κοινό, αντικειμενικό κόσμο;
Το πρώτο μέρος του σεμιναρίου παρακολουθεί τις πρώιμες αυτές αντιλήψεις εκεί όπου διαμορφώθηκαν. Στη Γαλλία, ο Comte συνδέει τον θετικισμό με μια φιλοσοφία της ιστορίας και με το πρόγραμμα μιας επιστήμης της κοινωνίας. Στην Αγγλία, ο Mill επιχειρεί να θεμελιώσει κάθε γνώση, ακόμη και τα μαθηματικά, στην επαγωγή, ενώ ο Pearson ξαναφέρνει στο προσκήνιο καντιανά στοιχεία. Στη Γερμανία, φυσικοί όπως ο Mach ζητούν να καθαριστεί η επιστήμη από κάθε μη παρατηρήσιμη έννοια, βρίσκοντας όμως αντίπαλους μέσα στην ίδια την επιστημονική κοινότητα. Πίσω από όλες αυτές τις προσπάθειες βρίσκεται η αναμέτρηση με τον Kant και με το ερώτημα αν υπάρχουν αλήθειες που γνωρίζουμε πριν από κάθε εμπειρία, ένα ερώτημα που έγινε ακόμη πιο πιεστικό όταν οι μη Ευκλείδειες γεωμετρίες και η νέα λογική ανέτρεψαν βεβαιότητες αιώνων.

Στο δεύτερο μέρος περνάμε στον 20ό αιώνα και στον λογικό θετικισμό, όπως τον ανέπτυξαν ο Κύκλος της Βιέννης και η Ομάδα του Βερολίνου. Οι στοχαστές αυτοί κληρονόμησαν τον εμπειρισμό των προδρόμων τους, τον συνδύασαν όμως με τα εργαλεία της νέας μαθηματικής λογικής και με ιδιαίτερη προσοχή στις επαναστατικές εξελίξεις της φυσικής της εποχής τους. Στο επίκεντρό τους βρίσκεται μια τολμηρή θέση: ότι οι προτάσεις της μεταφυσικής δεν είναι απλώς αναπόδεικτες, αλλά κυριολεκτικά χωρίς νόημα, εφόσον δεν υπάρχει τρόπος να επαληθευτούν. Γύρω από αυτό το κριτήριο του νοήματος οικοδομείται ένα ολόκληρο πρόγραμμα για τη γλώσσα, τη γνώση και την ενότητα των επιστημών.

Το πρόγραμμα αυτό δέχθηκε ισχυρή κριτική και δεν άργησε να υποχωρήσει. Ο Popper αμφισβήτησε το ίδιο το κριτήριο της επαλήθευσης και πρότεινε στη θέση του τη διαψευσιμότητα, ενώ ο Quine έπληξε τις θεμελιώδεις διακρίσεις πάνω στις οποίες αυτό στηριζόταν. Παρότι σήμερα ο λογικός θετικισμός θεωρείται ως κίνημα ξεπερασμένος, τα ερωτήματα που έθεσε —για το νόημα, την επιβεβαίωση των θεωριών, τη σχέση επιστήμης και μεταφυσικής— παραμένουν στο κέντρο της φιλοσοφίας της επιστήμης και της αναλυτικής φιλοσοφίας. Ένας από τους στόχους του σεμιναρίου είναι ακριβώς να αναδείξει τι από αυτή την παράδοση επιβίωσε και τι όχι.

Ημερομηνία δημιουργίας

Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου 2026