ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟ ΘΕΑΤΡΟ

Ανακοινώσεις

ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΟΥ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ (Μέρος Ε')
- Τετάρτη, 19 Μαΐου 2021 -

ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΟΥ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ (Μέρος Ε')

               

                                     53

Ένα παράδειγµα Θεάτρου Φόρουµ: Κατά τη διάρκεια ενός Φόρουµ στην Πίζα της Ιταλίας σ’ ένα κοινωνικό κέντρο, παρουσιάστηκαν τρεις ιστορίες στο κοινό από την οµάδα που ετοίµασε το Φόρουµ, µε τρία διαφορετικά θέµατα: µια σκηνή καταπίεσης από τη γραφειοκρατία και τους αλλοτριωµένους υπαλλήλους µιας δηµόσιας υπηρεσίας, µια σκηνή καταπίεσης µιας νοικοκυράς από το σύζυγό της, και µια σκηνή όπου οι αστυνοµικοί καταχρώµενοι την εξουσία τους επιβάλλουν εξευτελιστική σωµατική έρευνα σε δύο νέους µε «απαράδεκτη» αµφίεση. Το κοινό που ήταν εντελώς ανοµοιογενές, αποτελούµενο από αντισυµβατικούς θαµώνες του κοινωνικού κέντρου, µέχρι συνταξιούχους, οικογενειάρχες και νοικοκυρές, κάτοικους της γειτονιάς, επέλεξε να ασχοληθεί µε την ιστορία της καταπίεσης µέσα στην οικογένεια, αφού το αναγνώρισαν µε πλειοψηφία ως πρόβληµα που τους αφορά. Οι απόψεις των πραγµατικών νοικοκυρών που ήταν µεταξύ των θεατών και που όντως µπορεί να είχαν υπάρξει θύµατα ανάλογων καταπιέσεων και των καθωσπρέπει οικογενειαρχών που µπορεί να είχαν φερθεί καταπιεστικά στα σπίτια τους, αναµετρήθηκαν µε τις απόψεις φεµινιστριών, «φρικιών» ή ανθρώπων που απορρίπτουν το θεσµό τις οικογένειας αλλά που είχαν ίσως βιώσει µέσω των µανάδων τους ανάλογες σκηνές. Όλοι, φρικιά, νοικοκυρές, νέες κοπέλες, οικογενειάρχες, γέροι και παιδιά παίρνοντας το ρόλο της καταπιεσµένης νοικοκυράς, προσπάθησαν να εκτρέψουν την κατάσταση και να δώσουν λόγο στην ‘άφωνη’ µεσήλικη γυναίκα που ως τότε, ως µόνη άµυνα, διέθετε το πολύ-πολύ την γκρίνια. Συνέβη σε κάποιους θεατές που θεώρησαν πολύ απλή την αντιµετώπιση της κατάστασης, όταν βρέθηκαν στη σκηνή µε την ποδιά της νοικοκυράς και απέναντι από έναν σύζυγο, που φυσικά – όπως όλοι οι καταπιεστές – ήξερε να ελίσσεται, να συνειδητοποιήσουν ότι τα πράγµατα είναι δύσκολα και ότι πρέπει να εφεύρουν στρατηγικές και να κάνουν µεγάλη προσπάθεια να ξεπεράσουν το ρόλο της νοικοκυράς και να νικήσουν την καταπίεση. Να εγκαταλείψει το σύζυγο, να τον εκπλήξει αγκαλιάζοντας τον τρυφερά, να του γράψει ένα γράµµα, να τον κάνει να ζηλέψει, να χρησιµοποιήσει µε πονηριά την κόρη ή την πεθερά, να του εξηγήσει µε λογικά επιχειρήµατα ότι δε θα έπρεπε να της φέρεται έτσι, να τον βρίσει, να τον ειρωνευτεί, να τον αγνοήσει, να αλλάξει ένα µικρό δεδοµένο της καθηµερινής της συµπεριφοράς –λύσεις που δοκιµάστηκαν όλες και απορρίφθηκαν ή επιδοκιµάστηκαν ανάλογα µε την αποτελεσµατικότητά τους. Και φυσικά άπειρο γέλιο, εκνευρισµοί, συγκίνηση, πλάκα, βαθιές σκέψεις και έντονα συναισθήµατα. Όλα όσα προσπαθεί συνήθως να µεταδώσει στο κοινό το παραδοσιακό θέατρο, αλλά σπάνια το πετυχαίνει σε τέτοιο βαθµό. Και όλα αυτά µε πολύ πετυχηµένες θεατρικές ερµηνείες από ανθρώπους που ούτε το είχαν φανταστεί ότι θα έπαιζαν ποτέ θέατρο. Οι θεατές βγαίνοντας από το «θέατρο» ανακάλυψαν ότι καταρχήν το πρόβληµα είναι υπαρκτό, σε µια κοινωνία που θεωρείται ηθικά και κοινωνικά προχωρηµένη όπως αυτή των πόλεων της κεντρικής Ιταλίας, ότι είναι κοινό σε πολλά σπίτια, ότι διαφορετικοί άνθρωποι το έχουν αντιµετωπίσει µε τους πιο διαφορετικούς τρόπους, και ότι δεν αρκεί κανείς να πει «είµαι εναντίον», γιατί στην πράξη, στην αντιπαράθεση µε τον Καταπιεστή κάτω από τις δεδοµένες συνθήκες είναι που παρουσιάζονται οι δυσκολίες. Η υπόθεση του Θεάτρου Φόρουµ είναι ότι η ενέργεια και οι ιδέες που προκύπτουν από τη θεατρική πράξη µπορούν να εµπλουτίσουν την καθηµερινή ζωή µε λύσεις και να µας ενδυναµώσουν στην αντιµετώπιση των εκάστοτε Καταπιεστών µας. Μπορεί δηλαδή να αποτελέσει το θέατρο έναν χώρο

                                           54

όπου ανακαλύπτεται ο τρόπος σκέψης των θυµάτων και των θυτών, έναν χώρο πρόβας της αλλαγής, όπου προβάρονται θεωρίες και ιδεολογίες στην πράξη, όπου αυτογνωσία, προσωπική και κοινωνική συνείδηση πραγµατώνεται µέσω του πολλαπλού καθρέφτη που παρέχει το βλέµµα των άλλων.

Το δεύτερο είδος του θεάτρου του καταπιεσµένου που θα σας παρουσιάσω είναι το Αόρατο θέατρο.

Το Αόρατο θέατρο: Το Αόρατο Θέατρο έχει ως στόχο την παρουσίαση και τη συνειδητοποίηση συγκεκριµένων προβληµάτων που διέπουν µια κοινωνία µέσω της παρουσίασης θεατρικών σκηνών όπου οι θεατές συµµετέχουν ακούσια. Από την οµάδα των ηθοποιών παρουσιάζεται µια θεατρική σκηνή στο δρόµο, στο λεωφορείο, στην αγορά, στην καφετέρια ή στο µπαρ, χωρίς να αποκαλύπτεται στους θεατέςηθοποιούς ότι πρόκειται για θέατρο. Οι θεατές εµπλέκονται οι ίδιοι στη δράση µε την βοήθεια ηθοποιών που παριστάνουν τους άσχετους µε την κατάσταση που παρουσιάζεται. Τα θέµατα που επιλέγονται από την οµάδα των ηθοποιών να αναπαρασταθούν είναι φλέγοντα ζητήµατα που αφορούν ένα συγκεκριµένο τόπο, µια γειτονιά, ένα χωριό, µια πόλη αλλά και µια κοινωνική οµάδα και τα οποία κρίνεται ότι τα καλύπτει η σιωπή, ότι δεν υπάρχει αρκετή ενηµέρωση, ότι είναι ταµπού, ότι θεωρούνται λυµένα: ο σεξισµός, ο ρατσισµός, ο υπερκαταναλωτισµός, η έλλειψη επικοινωνίας, η αδιαφορία και πολλά ειδικά θέµατα: η κυριαρχία του αυτοκινήτου, τα κινητά τηλέφωνα, η επιθετικότητα, η καταπάτηση των χώρων πρασίνου, οι νταήδες, τα ναρκωτικά, η τηλεόραση, κλπ., κλπ... Η οµάδα των ηθοποιών, αφού κάνει µια έρευνα στο χώρο όπου πρόκειται εξελιχθεί η δράση, επιλέγει µε πλειοψηφία ένα θέµα και έναν συγκεκριµένο τόπο δράσης. Ετοιµάζει στην συνέχεια µε πρόβες µια κεντρική σκηνή µε διάφορα πρόσωπα, χρησιµοποιώντας διάφορες θεατρικές µεθόδους κατασκευής του ρόλου κλασικές ή λιγότερο κλασικές. Στη σκηνή αυτή ανατρέπονται κάποια δεδοµένα της καθηµερινής συµπεριφοράς, αντιστρέφοντας ή µεγεθύνοντας συµπεριφορές και προκαλώντας παράδοξες καταστάσεις. Η καθωσπρέπει κυρία που παρενοχλεί σεξουαλικά καλοντυµένους κυρίους στο µετρό του Παρισιού, ο ρατσιστής Αλβανός µετανάστης που θεωρεί ότι έχει περισσότερα δικαιώµατα στη θέση του λεωφορείου από τον Σενεγαλέζο µετανάστη ή από τον τσιγγάνο, η σουηδική οικογένεια που κάνει πικ νικ στη µέση του δρόµου της Στοκχόλµης σε ώρα αιχµής. Όλες αυτές οι δράσεις έχουν ως στόχο να προκαλέσουν µε δηµιουργικό τρόπο την προσοχή των «θεατών», π.χ. των άλλων θαµώνων της καφετέριας, των επιβατών του µετρό, των πελατών του εµπορικού κέντρου, των λουόµενων µιας πλαζ, κλπ. Άλλοι ηθοποιοί αναλαµβάνοντας ο καθένας συγκεκριµένους ρόλους προσώπων περισσότερο ή λιγότερο αληθοφανών έχουν ως στόχο να πάρουν θέση για τα όσα «απαράδεκτα» ή «καλώς» συµβαίνουν και να παρακινήσουν έτσι τους θεατές να πάρουν θέση και αυτοί. Άλλοι ακόµα ηθοποιοί έχουν ως σκοπό να πολλαπλασιάσουν τις εστίες συζήτησης στα πιο αποµακρυσµένα σηµεία του τόπου δράσης εµπλέκοντας όσο το δυνατόν περισσότερο κόσµο. Υπάρχουν και διάφοροι επιπλέον ρόλοι ηθοποιών που έχουν π.χ. ως στόχο να ηρεµήσουν τα πνεύµατα, εάν παρεκτραπεί η κατάσταση, µε διάφορες στρατηγικές. Σε µια συγκεκριµένη χρονική στιγµή οι ηθοποιοί της κεντρικής σκηνής απεµπλέκονται και φεύγουν, ενώ παραµένουν για όσο χρονικό διάστηµα χρειαστεί οι υπόλοιποι ηθοποιοί που συνεχίζουν τη συζήτηση. Οι θεατές ∆ΕΝ πρέπει να καταλάβουν ότι πρόκειται για θεατρική πράξη και βεβαίως εάν έχει ετοιµαστεί καλά

                                                  55

δεν πρόκειται να το καταλάβουν όσο παράδοξη κι αν είναι η κεντρική σκηνή. ∆εν αποκαλύπτεται ότι πρόκειται για θέατρο ούτε µετά τη λήξη της δράσης κι αυτό γιατί στόχος δεν είναι να εκτεθούν κάποιοι άνθρωποι στα µάτια των υπολοίπων επειδή «είναι αντιδραστικοί», να αισθανθούν ότι τους κοροϊδέψανε. Συχνά εξάλλου στο Αόρατο Θέατρο βγαίνουν προς τα έξω πολύ λεπτά προσωπικά ζητήµατα και κατά συνέπεια χρειάζεται µεγάλη προσοχή ο χειρισµός της κατάστασης. Ο στόχος του Αόρατου Θεάτρου είναι – επιµένω µε δηµιουργικό τρόπο και όχι προσβάλλοντας ή µε τη βία- να πολλαπλασιαστούν οι πηγές της αλήθειας σε µια εποχή που η πηγή της αλήθειας είναι µια και µοναδική, η τηλεόραση, να δει ο κόσµος κάποια θέµατα κάτω από µια νέα οπτική, να κατανοήσει κάποια παράδοξα των υποτιθέµενων φυσιολογικών συµπεριφoρών ή απλώς να πάρει θέση για ζητήµατα ταµπού και να συζητήσει διεξοδικά για θέµατα που δεν έχει ποτέ συζητήσει. Μπορεί βέβαια να αποκαλυφθεί η δράση έµµεσα µε µια δηµοσίευση ή µε τη χρησιµοποίηση του υλικού για την παρουσίαση ενός Θεάτρου Φόρουµ ή και µε άλλους τρόπους. Ένα παράδειγµα Αόρατου Θεάτρου. Στη Νοβάρα της Ιταλίας, Κυριακή απόγευµα σε µεγάλη κεντρική καφετέρια, όπου πάνω από 150 άτοµα διαφόρων ηλικιών και κοινωνικών τάξεων συζητούν µεγαλόφωνα. ∆υο ηθοποιοί -µια γυναίκα και ένας άντρας- που παριστάνουν το ζευγάρι ξαφνικά ξεσπάνε σε βίαιο καβγά, χρησιµοποιώντας απίθανες προσβολές και απαράδεκτους χαρακτηρισµούς. Όλη η καφετέρια διακόπτει για λίγο τις συζητήσεις και όλοι στρέφονται για να τους κοιτάξουν. Κανείς φυσικά δεν παρεµβαίνει και το ζευγάρι συνεχίζει για λίγο τον καβγά ενοχλώντας ολοφάνερα τους πάντες. Μετά από λίγο το ζευγάρι βγαίνει έξω συνεχίζοντας το διαπληκτισµό. Άλλο ζευγάρι ηθοποιών, δύο κοπέλες, επιδίδονται σε τρυφερά λόγια και διακριτικά χάδια. Είναι ολοφάνερα ένα οµοφυλόφιλο ζευγάρι που όµως δεν ενοχλεί, δεν προκαλεί κανέναν. Μια ηλικιωµένη κυρία (ηθοποιός κι αυτή) αφού έχει δείξει προηγουµένως µε κάθε τρόπο την ενόχλησή της για το ζευγάρι των κοριτσιών, ξαφνικά αρχίζει να διαµαρτύρεται στην ιδιοκτήτρια της καφετέριας ότι δεν είναι δυνατόν να γίνεται µάρτυς τέτοιων αισχροτήτων και απαιτεί να διωχτούν από την καφετέρια. Άλλος ηθοποιός παίρνει το µέρος του οµοφυλόφιλου ζευγαριού, ενώ σιγά σιγά όλοι οι πελάτες έχουν στραφεί προς το ζευγάρι και ο καθένας λέει την άποψή του. Οι κοπέλες προσβεβληµένες πάνε να φύγουν, αλλά προς έκπληξη όλων η ιδιοκτήτρια της καφετέριας (που δεν ήξερε τίποτα για το Αόρατο Θέατρο) αγανακτισµένη τις ξαναβάζει να καθίσουν απαιτώντας να φύγει η ηλικιωµένη κυρία εάν δεν της αρέσει. Τότε η µισή καφετέρια ξεσπάει σε χειροκροτήµατα. Ένας άλλος ηθοποιός που υποδύεται το φαλλοκράτη, εκσφενδονίζει µια απίστευτη προσβολή για τις κοπέλες και η άλλη µισή καφετέρια ξεσπάει σε χειροκροτήµατα, ενώ όλοι αρχίζουν να παίρνουν θέση για το συµβάν. Στο σηµείο αυτό οι κοπέλες φεύγουν και στην καφετέρια αρχίζει µια ιδιαίτερα έντονη συζήτηση για τα δικαιώµατα των οµοφυλοφίλων µε απόψεις και επιχειρήµατα, συγκρίνοντας µάλιστα αυτό το ζευγάρι µε το προηγούµενο «φυσιολογικό» ζευγάρι, και πολλές εστίες συζήτησης, όπου και οι πιο ντροπαλοί µπόρεσαν να συµµετάσχουν. Η όλη συζήτηση διήρκεσε πολύ ώρα και από ό,τι µπόρεσαν να διαπιστώσουν οι συµµετέχοντες στο Αόρατο Θέατροκάτοικοι της Νοβάρα συνεχίστηκε και έξω από την καφετέρια για µέρες, στο σπίτι, στο γραφείο, κλπ. του κάθε θεατή. Το Αόρατο Θέατρο δεν είναι καινούργια µέθοδος. Έχει χρησιµοποιηθεί π.χ. από τους ντανταΐστές στο µεσοπόλεµο και θυµίζει τη δηµιουργία καταστάσεων των Kαταστασιακών. Από τον Boal και όσους εφαρµόζουν το Θ.τ.Κ. έγινε απλά η προσπάθεια να συστηµατοποιηθεί αυτή η µέθοδος, και να τεθούν σαφή στόχοι και κριτήρια. Τα θετικά αυτής της µεθόδου,

                                          56

πέρα από την συνειδητοποίηση από την κοινωνία κάποιων προβληµάτων, είναι πολλαπλά. Μπορεί να χρησιµοποιηθεί από πολιτικές οµάδες, κοινωνιολόγους και ψυχολόγους, ως µέθοδος έρευνας αντί για τα κλασσικά ερωτηµατολόγια και τις συνεντεύξεις, θέτοντας διάφορες υποθέσεις εργασίας (το πόσο π.χ. έχουν επηρεάσει τα ριάλιτι σόου τις απόψεις των νέων για τον έρωτα ή τι πιστεύουν οι κάτοικοι µιας πόλης για την τοποθέτηση βιντεοκαµερών σε δηµόσιους χώρους). Μπορεί να χρησιµοποιηθεί επίσης από ηθοποιούς που θέλουν να προβάρουν µια σκηνή κάτω από ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες όπως είναι αυτές της αναµέτρησης µε την πραγµατικότητα χωρίς την προστασία της σκηνής και της θεατρικής σύµβασης. Επί τη ευκαιρία, η εµπειρία του ηθοποιού του Αόρατου Θεάτρου είναι µοναδική. Η πεποίθηση ότι αυτό που κάνεις είναι χρήσιµο, η αδρεναλίνη που εκτινάσσεται στα ύψη και η ευθύνη που αισθάνεσαι ως ηθοποιός είναι τέτοια που σε οδηγεί σε ένα βάθος και µια ένταση συναισθηµάτων και ταυτόχρονα σ’ έναν απόλυτο έλεγχο τους. Αυτό που δηλαδή πρεσβεύουν όλες οι θεωρίες για την εκπαίδευση του ηθοποιού, από τον Στανισλάβσκι ως στον Μπρέχτ και από τον Αρτώ ως τον Μπάρµπα. Σε λίγα λεπτά εµπεδώνει κανείς όλη τη θεωρία.

Τελειώνοντας θα ήθελα να τονίσω την εκπαιδευτική αξία του Θ.τ.Κ., το οποίο βασίζεται στην κατάργηση της αυθεντίας και της εξουσίας του δασκάλου, του σκηνοθέτη, του ηθοποιού, και στην αντικατάσταση της από το διάλογο, τις αµεσοδηµοκρατικές διαδικασίες, τη διασκέδαση, την ολόπλευρη ανάπτυξη σώµατος και πνεύµατος και την ενεργό συµµετοχή στη µάθηση. Το Θ.τ.Κ προτείνει µια παιδαγωγική µέθοδο που δεν κρίνει, δεν επιβάλλει, αλλά ακούει και προσφέρει ερεθίσµατα για την προσωπική συνειδητοποίηση και την προσωπική χειραφέτηση. Βιβλιογραφία στα αγγλικά Boal, Augusto (1979): Theatre of the Oppressed. London: Pluto. Boal, Augusto (1992): Games for Actors and Non-Actors. London: Routledge. Boal, Augusto (1995): The Rainbow of Desire. London: Routledge. Boal, Augusto (1998): Legislative Theatre. London: Routledge Boal, Augusto (2001): Hamlet and the Baker's Son. London: Routledge Cohen-Cruz, Jan/Schutzman, Mady (Ed)(1994): Playing Boal. London: Routledge

12.

 Γλωσσάρι για το Θέατρο του Καταπιεσμένου

(επιμέλεια Χριστίνα Ζώνιου, Μάρτιος 2015)

http://theatroedu.gr/%CE%A7%CF%81%CE%AE%CF%83%CE%B9%CE%BC%CE%BF-%CE%A5%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CF%8C/%CE%98%CE%AD%CE%B1%CF%84%CF%81%CE%BF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%9A%CE%B1%CF%84%CE%B1%CF%80%CE%B9%CE%B5%CF%83%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%BF%CF%85/%CE%93%CE%BB%CF%89%CF%83%CF%83%CE%AC%CF%81%CE%B9-%CE%98%CF%84%CE%9A

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ  ΔΙΚΤΥΟ  ΓΙΑ  ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

                                                    57

Βασικές έννοιες του Θ.τ.Κ.

Θέατρο του Καταπιεσμένου (Θ.τ.Κ.) (Theatre of the Oppressed): θεωρία και πρακτική του πολιτικού, κοινωνικού,ακτιβιστικού, παιδαγωγικού θεάτρου που ανέπτυξε ο Αουγκούστο Μποάλ, υπό την επιρροή του κινήματος του κριτικού γραμματισμού ενηλίκων και της καταπίεση ως εκείνη την άδικη κοινωνική κατάσταση κατά την οποία, εξαιτίας μιαςανισορροπίας ισχύος και ενός συνδυασμού προκαταλήψεων, προνομίων, θεσμικής εξουσίας, η δυνατότητα για διάλογοαντικαθίσταται από το μονόλογο του καταπιεστή, με αποτέλεσμα το καταπιεσμένο άτομο να μη δύναται να πραγματοποιήσει αυτό που έχει ανάγκη και επιθυμεί.

Ακολουθούμε τον πρωτότυπο όρο στα πορτογαλικά Teatro do Oprimido και γι’ αυτό δεν επιλέγουμε τη μετάφραση «Θέατροτων Καταπιεσμένων» ή «των Καταπιεζόμενων», που έχει χρησιμοποιηθεί αλλού εκκινώντας από τον αγγλικό όρο.

 Κριτική συνειδητοποίηση (conscientização): Όρος των Πάουλο Φρέιρε και Αουγκούστο Μποάλ και στόχος τηςπρακτικής τους. Είναι η παιδαγωγική διαδικασίαανάπτυξης της κριτικής επίγνωσης της οικείας κοινωνικής πραγματικότηταςμέσω της μάθησης και της πράξης (o όρος praxis εμπερικλείει την ενήμερη δράση και τον αναστοχασμό πάνω σε αυτή), μεστόχο την παιδαγωγικής του καταπιεσμένου του Πάουλο Φρέιρεστις δεκαετίες ’60 και ’70. Όρος ομπρέλα ενόςσυστήματος θεατρικών παιχνιδιών, ασκήσεων, τεχνικών, παραστατικών ειδών που εξετάζουν, αποδομούν και ανατρέπουντη δυναμική της καταπίεσης υπέρ των καταπιεσμένων ομάδων στη σκηνή, με στόχο τον κοινωνικό μετασχηματισμό στηνπραγματικότητα. To Θ.τ.Κ. είναι χώρος πρόβας, πεδίο δοκιμών και εξάσκησης για την απελευθέρωση (liberation).

 Διάλογος (dialogue): Μία από τις βασικές αρχές των λειτουργών του Θ.τ.Κ. Είναι η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών με τουςάλλους, ως άτομα ή ως ομάδες, η δυνατότητα να συμμετέχει κανείς στην ανθρώπινη κοινωνία ως ίσος, να σέβεται την ετερότητα και να γίνεται σεβαστός.

 Καταπίεση (oppression): Ο Πάουλο Φρέιρε και ο Αουγκούστο Μποάλ ορίζουν την αποκάλυψη της κοινωνικής δομής τωνπροβλημάτων, των κοινωνικών μύθων και τη λειτουργία της κυρίαρχης ιδεολογίας.

 Άσκηση (ascesis): Η έννοια της Άσκησης κατά τον Μποάλ (που χρησιμοποιεί την ελληνική λέξη) σημαίνει τημαιευτική διαδικασία που ακολουθεί ο Εμψυχωτής/τρια, για να οδηγήσει τους θεατές-ηθοποιούς σε μια παράσταση Θ.τ.Κ.να συνειδητοποιήσουν κριτικά τα αίτια μιας ατομικής καταπίεσης και να την ανάγουν στο ευρύτερο κοινωνικό επίπεδο,συνδέοντάς την με κοινωνικά προβλήματα, σχέσεις εξουσίας και την κοινωνική δομή, προκειμένου οι λύσεις και οιστρατηγικές που προτείνονται να λαμβάνουν υπόψη τους το κοινωνικό μακροεπίπεδο και να μην περιορίζονται στομικροεπίπεδο της παρουσιαζόμενης σύγκρουσης. Είναι η ανέλιξη από το ατομικό στο συλλογικό/κοινωνικό.



                                          58

Αισθητικός χώρος (aesthetic space): Πυρήνας του θεάτρου για τον Μποάλ είναι ο «αισθητικός χώρος», ο θεατρικόςχώρος, ο οποίος χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερες ιδιότητες που τον καθιστούν ικανό να παράγει γνώση για τον κόσμο και γιατον εαυτό. Είναι ένας χώρος διχοτομημένος, τηλεμικροσκοπικός, εύπλαστος. Στον αισθητικό χώρο δρα ο άνθρωπος στηνολότητά του: νους, σώμα, συναίσθημα και μπορεί να ερευνήσει τις δυνατότητες μιας αντίστοιχα ολιστικής αλλαγής.


Ενδιαμεσότητα (metaxis): Η κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο θεατής-ηθοποιός του Θ.τ.Κ. μεταξύ του πραγματικού καιτου δραματικού / αισθητικού κόσμου και μεταξύ του είναι και του εν δυνάμει.

 

Τεχνικές – Παραστατικά είδη


Θέατρο Εφημερίδα (Newspaper Theatre): Είναι ένα από τα πρώτα είδη του Θ.τ.Κ. Ένα σύστημα 12 τεχνικών για τηδημιουργία θεατρικών σκηνών με τη χρήση άρθρων εφημερίδων, ειδήσεις των ΜΜΕ και άλλων τεκμηρίων με στόχο τηναποκάλυψη της κυρίαρχης ιδεολογίας και της χειραγώγησης.

 

Θέατρο Εικόνων (Image Theatre): Το Θέατρο Εικόνων είναι μια σειρά τεχνικών, μια βασική για το Θ.τ.Κ. μέθοδος, πουεπικεντρώνει την προσοχή της στη γλώσσα του σώματος, στις σχέσεις εξουσίας και πώς αυτές μεταφράζονται σε στάσειςκαι θέσεις στο χώρο. Το Θέατρο Εικόνων χρησιμοποιεί τις παγωμένες εικόνες των σωμάτων (αλλιώς δυναμικές εικόνες,ομαδικά γλυπτά ή tablauxvivant), για να οδηγήσει στην έκφραση συναισθημάτων, εννοιών, θεωρήσεων τηςπραγματικότητας και να επιτρέψει τη μη λεκτική αντιπαράθεση της ομάδας ως προς τις συγκρούσεις και τις καταπιέσεις πουτην αφορούν. Οι εικόνες μπορούν να συγκριθούν, να ερμηνευθούν, να ζωντανέψουν, να εμπλουτιστούν με χειρονομίες,αντικείμενα και ήχους μέσω της διαδικασίας της δυναμοποίησης (dynamization). Όπως και στο Θέατρο Φόρουμ, οι θεατές-ηθοποιοί (spect-actors) μπορούν να αντικαταστήσουν κάποιο πρόσωπο της εικόνας ή ως γλύπτες να αλλάξουν τη στάση τωνπροσώπων, αλλάζοντας έτσι και τις καταστάσεις που παριστάνονται.

Δεν επιλέγουμε συνειδητά «Θέατρο Εικόνα» ή «Εικόνας» που θα ήταν πιο σωστό λόγω της παραστατικότητας του πληθυντικού

Θέατρο Φόρουμ (Forum  Theatre): Παράσταση που στο πρώτο μέρος της παρουσιάζει μια σκηνή, τη λεγόμενη σκηνή-πρότυπο (model), που δείχνει αναγκαστικά μια κατάσταση καταπίεσης όπου

                                                    59

ο  Πρωταγωνιστής δεν γνωρίζει πώς να τηναντιμετωπίσει και αποτυγχάνει. Στο δεύτερο μέρος της οι Θεατές–ηθοποιοί προσκαλούνται να αντικαταστήσουν τονΠρωταγωνιστή και να δοκιμάσουν όλες τις πιθανές λύσεις, ιδέες και στρατηγικές στη σκηνή για την αλλαγή τηςκαταπιεστικής πραγματικότητας.

Δεν επιλέγουμε ούτε «Θέατρο Forum», ούτε «Θέατρο Αγοράς», διότι η λέξη φόρουμ χρησιμοποιείται στα νέα ελληνικά γιανα σηματοδοτήσει ένα πεδίο ανταλλαγής ιδεών, ενώ αντιθέτως η λέξη αγορά στα νέα ελληνικά έχει χάσει αυτή τη σημασία

Αόρατο Θέατρο (Invisible Theatre): Το αόρατο θέατρο είναι ένα είδος οργανωμένης παράστασης Θ.τ.Κ., που αποτελείάμεση παρέμβαση στην κοινωνία πάνω σε ένα συγκεκριμένο θέμα γενικού ενδιαφέροντος, με στόχο να προκαλέσειαντιπαράθεση απόψεων και να ξεκαθαρίσει το πρόβλημα που πρέπει να λυθεί. Οι θεατές-ηθοποιοί δεν γνωρίζουν ότιπρόκειται για θέατρο. Δεν πρέπει ποτέ να είναι βίαιο, εφόσον στόχος του είναι να αποκαλύψει τη βία που υπάρχει στηνκοινωνία και όχι να την αναπαράγει.

Ουράνιο Τόξο της Επιθυμίας (Rainbow of Desire): Είναι όρος ομπρέλα για 15 ενδοσκοπικές τεχνικές που βοηθούν στηνθεατρική οπτικοποίηση των καταπιέσεων των συμμετεχόντων σε μια ομάδα. Οι συμμετέχοντες γίνονται καθρέφτες στονΠρωταγωνιστή και γίνεται απόπειρα να εντοπιστούν οι «μπάτσοι» που δρουν μέσα στο κεφάλι μας (cops in the head).Το Ουράνιο Τόξο της Επιθυμίας έχει συγγένειες με θεραπευτικές τεχνικές όπως το ψυχόδραμα. Οι τεχνικές αυτές συχνάσε συνδυασμό με τις προηγούμενες μορφές αποτελούν έναν τρόπο για να ανακαλύψει κανείς τον εαυτό του, τις προβολέςτων άλλων στον εαυτό του, τις ενσωματωμένες καταπιέσεις, τη σύνδεση του ατομικού προβλήματος με τις καταπιεστικές δομές και τις δυνατότητες μετασχηματισμού του ατόμου μέσα από τη συλλογική διαδικασία.


Μπάτσος στο Κεφάλι (Cop in the Head): Μια ομάδα τεχνικών του Θ.τ.Κ. με στόχο την αποκάλυψη και την ανατροπήτης εσωτερικευμένης καταπίεσης, εκείνων των δυνάμεων δηλαδή που δρουν μέσα στο κεφάλι μας και μας εμποδίζουν να αναλάβουμε δράση.


Νομοθετικό Θέατρο (Legislative Theatre): Αποτελεί παραλλαγή και μετεξέλιξη του Θεάτρου Φόρουμ με στόχο ναμετατραπούν οι επιθυμίες των πολιτών σε νόμους και να συμβούν αλλαγές σε θεσμικό επίπεδο. Προτάσεις γιανομοσχέδια και θεσμικές αλλαγές ετοιμάζονται από μια ομάδα ειδικών μετά από μια παράσταση θεάτρου φόρουμ καιπαρουσιάζονται για έγκριση στους θεατές- ηθοποιούς, για να προωθηθούν, έπειτα, στην τοπική αυτοδιοίκηση ή την κυβέρνηση.


Αισθητική του Καταπιεσμένου (Aesthetics of the Oppressed): Η Αισθητική του Καταπιεσμένου αποτελεί μια ομάδατεχνικών που προσπαθεί να βοηθήσει τους καταπιεσμένους να ανακαλύψουν την Τέχνη, να ανακαλύψουν τη δική τουςτέχνη, και 

                            60

μέσα από αυτό να ανακαλύψουν τον εαυτό τους, τις λέξεις, τους ήχους, τις εικόνες και την ηθική. Ναανακαλύψουν το δικό τους αισθητικό κόσμο και να μην αναπαράγουν την κυρίαρχη αισθητική και, μέσω αυτής, την κυρίαρχη ιδεολογία.

 

Παιχνίδια/παιχνιδασκήσεις (Games/Gamesercizes): Είναι το οπλοστάσιο (arsenal) του Θ.τ.Κ. και αποτελείται απόδραστηριότητες που χαρακτηρίζονται από κανόνες και δημιουργική ελευθερία, στοχεύουν στην από-μηχανοποίηση (de-mechanization) του μηχανοποιημένου σώματος, της σκέψης και των συναισθημάτων, στην απο/ανα-δόμηση τουκοινωνικού προσωπείου (mask), των κοινωνικών τελετουργιών (rituals) και των σχέσεων εξουσίας και εξοικειώνουν τουςσυμμετέχοντες με τη γλώσσα του Θ.τ.Κ., το λόγο, τον ήχο, την κίνηση.

 

H λειτουργία και η δραματουργία του Θ.τ.Κ.

Εμψυχωτής/τρια Θ.τ.Κ. (Joker / Curinga): Το άτομο που εμψυχώνει, διευκολύνει – δυσκολεύει, συντονίζει έναθεατρικό εργαστήρι ή μια παράσταση Θ.τ.Κ. και στην περίπτωση του Θεάτρου Φόρουμ και του Νομοθετικού Θεάτρου, τοάτομο που μεσολαβεί μεταξύ σκηνής και πλατείας, μεταξύ ηθοποιών και θεατών-ηθοποιών και προσκαλεί τουςτελευταίους να λάβουν μέρος στη δράση. Ο Μποάλ συχνά τον αποκαλεί δυσκολευτή (difficultator) αντί διευκολυντή(facilitator), καθώς ο ρό- λος του είναι να θέτει δύσκολα κριτικά ερωτήματα στους συμμετέχοντες ενός εργαστηρίου ή μιαςπαράστασης, με στόχο την αποκάλυψη της περίπλοκης φύσης των καταπιέσεων και τη διενέργεια της Άσκησης.

Δεν επιλέγουμε τους όρους «τζόκερ» ή «joker», «μπαλαντέρ», διότι είναι όροι παραπλανητικοί στα Ελληνικά,παραπέμποντας μόνο στην τράπουλα. Επίσης δεν επιλέγουμε τους όρους συντονιστής/τρια ή διαμεσολαβητής/τρια,διευκολυντής/τρια, διότι είναι περισσότερο ψυχροί για τη θεατρική - καλλιτεχνική - εμψυχωτική λειτουργία που επιτελεί ο/η Curinga

Ηθοποιός (Actor): Εκείνος/η που επιτελεί μια δράση εντός και εκτός σκηνής, συνδυάζοντας τη λειτουργία του ηθοποιούμε εκείνη του παιδαγωγού - εμψυχωτή και του ακτιβιστή.

Θεατής-ηθοποιός (Spect-actor): Στο Θ.τ.Κ. δεν υπάρχουν θεατές, όλοι είναι ενεργοί και εμπλέκονται στη δράση, είτεακούσια (όπως στο Αόρατο Θέατρο) είτε εκούσια (όπως στο Θέατρο Φόρουμ).

Ο νεολογισμός αυτός του Μποάλ, spect-actor, έχει επίσης μεταφραστεί στα Ελληνικά ως θεα-ποιός, δρων θεατής ή ενεργός θεατής.

Σκηνή-πρότυπο (model): Mια σύντομη αυτοσχέδια θεατρική σκηνή, η οποία συνδέεται με ένα ευρύτερο

                                          61

κοινωνικόπρόβλημα και παριστάνει μια άλυτη σύγκρουση, μια καταπίεση ή ένα αδιέξοδο. Η σκηνή αυτή έχει, συνεπώς, άσχημο τέλος:ο Πρωταγωνιστής υπόκειται σε καταπίεση, την οποία θα ήθελε να ανατρέψει, αλλά διαπράττει λάθη και στο τέλος επικρατείη αδικία. Η ομάδα των ηθοποιών παρουσιάζει τη «σκηνή-πρότυπο» στην ομάδα των θεατών και στη συνέχεια η σκηνήεπαναλαμβάνεται. Το κοινό όμως αυτή τη φορά μπορεί να επέμβει για να αλλάξει τη ροή της ιστορίας, ανατρέποντας την καταπιεστική πραγματικότητα που παρουσιάζεται.

Σε κάποια σημεία ο Μποάλ εξηγεί ότι πρόκειται στην ουσία για αντι-πρότυπο (anti-model).

Καταπιεσμένος/η (oppressed): Εκείνο το άτομο που ανήκει σε μία μη προνομιούχα κοινωνική ομάδα ή υφίσταταιτην ανισορροπία εξουσίας και έχει στερηθεί του δικαιώματος του διαλόγου και που έχει ανάγκη και επιθυμεί να ανατρέψειμια καταπίεση την οποία βιώνει, καθώς συνειδητοποιεί την ύπαρξή της. Είναι ο πρωταγωνιστής/τρια του Θ.τ.Κ. και ηιστορία που παρουσιάζεται λέγεται από τη δική του σκοπιά. Είναι εκείνος-η που πρόκειται να αντικατασταθεί από τους θεατές-ηθοποιούς στο φόρουμ. Αντιθέτως εκείνος/η που υφίσταται μία καταπιεστική συνθήκη χωρίς να το συνειδητοποιεί και, ως εκτούτου, ακόμα και να είχε την ανάγκη, δεν έχει την επιθυμία να την ανατρέψει, αποκαλείται θύμα και δεν μπορεί να έχειτο ρόλο του πρωταγωνιστή/τριας σε μια σκηνή-πρότυπο.

Καταπιεστής/τρια (oppressor): Η πηγή της καταπίεσης ή εκείνος/η που ασκεί εξουσία σε ένα άλλο άτομο ή ομάδα,καθώς ανήκει σε μια κυρίαρχη κοινωνική ομάδα. Έχει κίνητρο να καταπιέζει και συμφέρον να διαιωνίζεται η καταπίεσηκαι, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να αντικατασταθεί σε μια παράσταση Θ.τ.Κ., ώστε να αλλάξει η κατάσταση. Είναι οΑνταγωνιστής/τρια σε μια σκηνή-πρότυπο.


Σύμμαχος/εν δυνάμει σύμμαχος (ally): Ένα άτομο που έχει το κίνητρο ή τη δυνατότητα ή την ισχύ να βοηθήσει τονΚαταπιεσμένο/η αλλά δεν έχει αναλάβει ακόμα δράση.


Μαγική λύση (magic solution): Παρέμβαση που μπορεί να προτείνουν οι θεατές-ηθοποιοί σε μια παράσταση θεάτρουφόρουμ, η οποία αφορά την αντικατάσταση του καταπιεστή ή κάποιου χαρακτήρα που δεν έχει το κίνητρο (δεν έχειανάγκη και δεν επιθυμεί) να αλλάξει τη δεδομένη κατάσταση. Η πραγματικότητα δεν αλλάζει μαγικά, αλλά αλλάζει απόαυτούς που έχουν το κίνητρο να την αλλάξουν.

Πηγές για τη σύνταξη του γλωσσαρίου:

Ήταν η ελληνόγλωσση βιβλιογραφία του τεύχους 16 του περιοδικού Εκπαίδευση & Θέατρο και τα παρακάτω:

Βabbage, F. (2004). Augusto Boal. Abingdon: Routledge.

Boal, A. (1992, 2nd ed. 2002). Games for Actors and Non-Actors. London: Routledge Press.

 

                                                          62

Boal, A. (1995). The Rainbow of Desire: The Boal Method Of Theatre and Therapy. London: Routledge Press.

Boal, A. (1998). Legislative Theatre: Using per performance to make politics. London: Routledge.

Boal, A. (2001). Hamlet and the Baker’s Son: My life in Theatre and Politics (μτφρ. Adrian Jackson and Candida Blaker). London: Routledge Press.

Boal, A. (2000). The Theatre ofthe Oppressed. ΝέαΈκδοση. London: Pluto Press.

Boal, A. (2009). A Estética do Oprimido. Rio de Janeiro: Garamond

Cohen-Cruz, J., Schutzman, M. (eds.). A Boal Companion: Dialogues on theatre and cultural politics. New York: Routledge.

Freire, P. (1998). The Paulo Freire Reader. Freire, A. M.A., Macedo, D. (eds). New York: Continuum.

International  Theatre  of  the  Oppressed  Association. http://www.theatreoftheoppressed.org

Philadelphia         Theatre  of   the   Oppressed.

http://tophiladelphia.blogspot.gr/2011/12/theatre-of-oppressed-glossary.html

Pedagogy and Theatre of the Oppressed. http://ptoweb.org/resources/

 

13.

 

 ΟΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΟΥ ΚΑΤΑΠΙΕΣΜΕΝΟΥ ΚΑΙ Η ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΟΥΣ  ΔΙΑΣΤΑΣΗ:  ΧΡΙΣΤΙΝΑ  ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΔΙΚΤΥΟ ΓΙΑ  ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

http://theatroedu.gr/Portals/0/main/images/stories/files/Magazine/T16/T16_BasileiouGr.pdf?ver=2020-04-07-211055-133