ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟ ΘΕΑΤΡΟ

Ανακοινώσεις

ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΟΥ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ (Μέρος Β')
- Τετάρτη, 19 Μαΐου 2021 -

ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΟΥ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ (Μέρος Β')

19

ξανά ο τζόκερ. Κρατώντας πάντοτε αμέριστη στάση ο τζόκερ εκμαιεύει πληροφορίες ρωτώντας του θεατές για όσα είδαν να συμβαίνουν στη σκηνή. Αναγνώρισαν κάποια σκηνή καταπίεσης; Ποιος ήταν ο καταπιεστής και ποιος ο καταπιεσμένος; Τι έγινε κατά τη γνώμη τους και δεν κατάφερε ο καταπιεσμένος να μεταβεί από την καταπίεση σε μία ιδανική κατάσταση; Στη συνέχεια τους ενημερώνει ότι θα ξαναπαιχτεί η ιστορία και όποιος θέλει μπορεί να φωνάξει “Στοπ!” στο σημείο όπου θεωρεί πως μπορεί να αποτραπεί η καταπίεση και να ανέβει επάνω στη σκηνή και να αντικαταστήσει τον καταπιεσμένο. Η ιστορία παίζεται ξανά και ξανά, και οι θεατές προτείνουν διαφορετικές εναλλακτικές δράσεις. Επειδή οι θεατές                                                     

μετατρέπονται σε ηθοποιούς, ο Μποάλ τους ονομάζει “espet-atores”, spect-actors, δηλαδή θεατές-ηθοποιούς ή δρώντες θεατές. Ακόμη κι εκείνος ο θεατής που παραμένει σιωπηλός και δεν παρεμβαίνει, αποφασίζει να μην πει τίποτα: “ήδη αυτό είναι μία δράση”, λέει ο Μποάλ.

Τι καταφέρνει λοιπόν το Θέατρο του Καταπιεσμένου; Ενεργεί υπέρ των ανά τον κόσμο καταπιεσμένων με σκοπό όχι να τους καταστήσει καταπιεστές, αλλά να τους ενδυναμώσει. Το Θέατρο Φόρουμ πρωταρχικά επειχειρεί να αποκαταστήσει το διάλογο μεταξύ καταπιεστών- καταπιεσμένων. Θέτει τα σωστά ερωτήματα τη σωστή στιγμή ακόμη κι αν δεν έχει απαντήσεις. Δεν επιδιώκει την εύρεση μίας και μοναδικής λύσης, αλλά την πολυφωνία και τη σύνθεση απόψεων. Ο θεατής-ηθοποιός ενδυναμώνεται, εκπαιδεύεται στη δράση ενάντια στις καταπιέσεις, κάνει πρόβα της ζωής του στη σκηνή κι διερευνά εναλλακτικούς τρόπους συμπεριφοράς κάτω από την ασφάλεια που του προσφέρει το θέατρο. Αν μπορέσει να αποτινάξει την καταπίεση στο θέατρο, ίσως μπορέσει να το καταφέρει και στην πραγματική του ζωή. Το θέατρο, άλλωστε σύμφωνα με τον Μποάλ, είναι ένα εργαλείο που μπορεί να αλλάξει την κοινωνία. Με το ΘτΚ ονειρευόταν την ουτοπία: την ελευθερία όλων των καταπιεσμένων. «Αυτό», λέει «δεν θα συμβεί ποτέ. Το ξέρω. Ο ρόλος της ουτοπίας δεν είναι να γίνεται πραγματικότητα, αλλά να μας παρακινεί να προσπαθούμε περισσότερο και να προχωράμε ολοένα και μακρύτερα. Το να μπορείς να ονειρεύεσαι είναι από μόνο του ένα όνειρο που βγαίνει αληθινό!»

Βιβλιογραφικές αναφορές

Boal, Augusto (1979): Theatre of the Oppressed. London: Pluto.

Boal, Augusto (2013): Θεατρικά Παιχνίδια για Ηθοποιούς και για Μη Ηθοποιούς. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Σοφία.

-

Οι τεχνικές του Θεάτρου του Καταπιεσμένου περιέχουν μια πλούσια συλλογή ασκήσεων που επικεντρώνονται σε δυο κατευθύνσεις: τις ενδοσκοπικές/ανάλυσης του παρόντος (introspectives) κι εκείνες της προβολής στο μέλλον (prospectives). Ο Μποάλ πιστεύει ότι οι εικόνες για το μέλλον μπορούν αφενός να γεννηθούν μόνο μέσα από τη καλή γνώση της παρούσας κατάστασης, αφετέρου

20

ότι η δυνατότητα παρέμβασης και πραγμάτωσης αυτών των εικόνων εξαρτάται από το πόσο νηφάλια και συνολικά αποδεκτή είναι αυτή η εικόνα.

Στην ενδοσκόπηση, ο Μποάλ τονίζει την ανάγκη να αναβλύζουν από τον ηθοποιό οι δικές του εσωτερικές συγκρούσεις. Αυτές είναι που θα του δείξουν τη ρωγμή του ρόλου του και την ευαλωτότητα του Καταπιεστή και του Καταπιεσμένου. Χτίζοντας πάνω στη ρευστότητα

                                                     

της κατάστασης που περιγράφεται και εμβαθύνοντας στις ισορροπίες που αναδιαμορφώνονται, οι ηθοποιοί/θεατές της ομάδας έχουν τη δυνατότητα να παρεμβαίνουν αυτοσχεδιάζοντας παραλλαγές όλο και πιο απομακρυσμένες από την ως τότε γνωστή πραγματικότητα.

Στην προβολή στο μέλλον, η άποψη του Μποάλ είναι ότι οι συλλογικές εικόνες που διαφαίνονται από τις διαφορετικές λύσεις των σκηνών που παίζονται, αποτελούν τη βάση για την αναδόμηση υγιέστερου κοινωνικού ιστού που θα περιλαμβάνει ένα σύνολο εικόνων/προβολών/παραστάσεων των ομάδων, περνώντας από τη φαντασιακή κατάσταση στην πραγμάτωσή της. Στο τελευταίο του κείμενο τον Απρίλιο του 2009, αναφέρει πως «Είμαστε όλοι ηθοποιοί: το να είσαι πολίτης δεν σημαίνει ότι ζεις σε μια κοινωνία, σημαίνει ότι την αλλάζεις».

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

21

 

 

 

 

 

Οι καρποί που πέφτουν στο έδαφος χρησιμεύουν για αναπαραγωγή με  πολλαπλασιασμό .
Η αλληλεγγύη  με τους συναδέλφους μας είναι ουσιαστικό μέρος του

 

 

                                       22

Στον κορμό του δέντρου μεγαλώνουν, πρώτοι, οι  Αγώνες , επειδή συνδυάζουν δύο βασικά χαρακτηριστικά της ζωής στην κοινωνία. έχουν κανόνες, όπως και η κοινωνία, οι οποίοι είναι απαραίτητοι για τη θέσπιση των Αγώνων. αλλά απαιτούν επίσης δημιουργική ελευθερία, έτσι ώστε το παιχνίδι, ή η ζωή, να μην μετατραπεί σε υποτελής υπακοή. Χωρίς κανόνες, δεν υπάρχει παιχνίδι, χωρίς ελευθερία, δεν υπάρχει ζωή.
Θέατρο εφημερίδων - δέκα τεχνικές που περιλαμβάνουν τη μετατροπή δημοσιογραφικών κειμένων σε θεατρικές σκηνές - συνίσταται στον συνδυασμό εικόνων και λέξεων για να αποκαλυφθούν στην πρώτη, έννοιες που κρύβονται στην τελευταία.
Η αναλυτική διαδικασία συμβαίνει με τις ενδοσκοπικές τεχνικές του  ουράνιου τόξου των επιθυμιών, οι  οποίες, χρησιμοποιώντας λέξεις και, ιδιαίτερα, εικόνες, καθιστούν δυνατή τη θεατρικοποίηση των εγχυμένων καταπιέσεων.
Forum Theatre : ίσως η πιο δημοκρατική μορφή του Θεάτρου των Καταπιεσμένων και σίγουρα η πιο γνωστή και πιο πρακτική σε όλο τον κόσμο, χρησιμοποιεί ή μπορεί να χρησιμοποιήσει όλους τους πόρους όλων των γνωστών θεατρικών μορφών.
Το  αόρατο η παράσταση μπορεί να παρουσιαστεί σε οποιαδήποτε τοποθεσία όπου το δράμα του θα μπορούσε να συμβεί ή έχει ήδη συμβεί (στον δρόμο ή στην πλατεία, στο σούπερ μάρκετ ή στην έκθεση, στην ουρά για το λεωφορείο ή τον κινηματογράφο.) Οι ηθοποιοί και το κοινό συναντιούνται στο ίδιο επίπεδο διαλόγου και δύναμης. Δεν υπάρχει ανταγωνιστική σχέση μεταξύ του αμφιθέατρου και της σκηνής, αλλά τα δύο είναι υπέρθετα. Αυτό είναι το αόρατο θέατρο .
Το Νομοθετικό Θέατρο  είναι ένα σύνολο διαδικασιών που συνδυάζει το Θέατρο Φόρουμ και τις συμβατικές τελετές ενός κοινοβουλευτικού σώματος ή συνέλευσης, με στόχο την επίτευξη της διατύπωσης συνεκτικών και βιώσιμων νομοσχεδίων.

"Ο στόχος ολόκληρου του δέντρου είναι να φέρει φρούτα, σπόρους και λουλούδια: αυτός είναι ο επιθυμητός στόχος μας, ώστε το Θέατρο των Καταπιεσμένων να επιδιώκει όχι μόνο να κατανοήσει την πραγματικότητα, αλλά και να την μετατρέψει στις προτιμήσεις μας.
Εμείς, οι καταπιεσμένος.

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                     23

6.

Το Θέατρο Forum του Augusto Boal για εκπαιδευτικούς (σηµειώσεις από τα εργαστήρια στη Συνδιάσκεψη 2000 για το Θέατρο στην Εκπαίδευση * ) Susie MacDonald, Daniel Rachel Εµψυχωτές Θεάτρου Forum

Τεύχος 1, Αθήνα 2001

http://www.theatroedu.gr/Portals/38/main/images/stories/files/Magazine/T1/T1%20McDonald.pdf

 

  1. Το Θέατρο των Καταπιεσµένων (Theatre of the Oppressed) Ο Augusto Boal γεννήθηκε στη Βραζιλία και ανέπτυξε τις τεχνικές του Θεάτρου των Καταπιεσµένων δουλεύοντας πάνω από σαράντα χρόνια σε διάφορες χώρες. Ο Boal αρχίζει µε το αξίωµα ότι το θέατρο, όπως και η γλώσσα, είναι προσιτό για όλους αρκεί να διδαχτούν τη µέθοδο. Το ρόλο του δασκάλου αναλαµβάνει το Θέατρο των Καταπιεσµένων. Με µια σειρά από ασκήσεις, παιχνίδια, τεχνικές θεάτρου (µε πιο συνηθισµένο το Θέατρο Forum) στοχεύει πρώτα στη συνειδητοποίηση της κοινωνικής πραγµατικότητας και µετά στη δυνατότητα πραγµατοποίησης οποιασδήποτε αλλαγής της. Όπως στην Εκπαίδευση των Καταπιεσµένων (Education of the Oppressed) του Paulo Freire έτσι και στο Θέατρο των Καταπιεσµένων, δεν έχει θέση ο παθητικός θεατής. Υπάρχει χρόνος για παρατήρηση και χρόνος για δράση. Το 1971, ο Boal αναγκάστηκε να φύγει από τη Βραζιλία για πολιτικούς λόγους και έζησε σε άλλες χώρες της Λατινικής Αµερικής απ’ όπου και πάλι εξορίστηκε εξαιτίας των κυβερνήσεων αυτών των χωρών. Μετά πήγε στην Πορτογαλία και αργότερα στη Γαλλία όπου έµεινε δέκα χρόνια και ίδρυσε το Κέντρο Θεάτρου των Καταπιεσµένων. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο Boal επισκέφθηκε πολλές φορές την πατρίδα του χάρη στην πιο φιλελεύθερη πολιτική κατάσταση, µέχρι που εγκαταστάθηκε εκεί µόνιµα. Με πέντε άλλους, ίδρυσε το Κέντρο Θεάτρου των Καταπιεσµένων στο Rio de Janeiro. Στη δεκαετία 1990 συνειδητοποίησε ότι ήταν ανάγκη να αναπτύξει την έρευνά του, να δηµιουργηθούν νέες µορφές έκφρασης του Θεάτρου των Καταπιεσµένων και να σταθεροποιήσει το θεσµό στη Βραζιλία.

Νομοθετικό Θέατρο

΄Έτσι άρχισε να αναπτύσσει το Νοµοθετικό Θέατρο, ένα είδος θεάτρου που δεν περιοριζόταν σε πρόβες για το µέλλον αλλά µπορούσε να χρησιµοποιηθεί σαν βάση

24

για κοινωνικές αλλαγές. Το 1992, ο Boal εκλέχτηκε µέλος της δηµοτικής κυβέρνησης του Rio de Janeiro έχοντας ως πρόταση τη χρήση του Νοµοθετικού Θεάτρου σαν                                                               

µέσο για τον εκδηµοκρατισµό της πολιτικής. Στην προεκλογική του εκστρατεία, ο Boal χρησιµοποίησε το Θέατρο Φόρουµ για να επιδείξει τις ιδέες του µε διάφορες οµάδες και σε διάφορα µέρη της πόλης. Μετά την εκλογή του άρχισε να δουλεύει µε µια οµάδα  νοµοθετικών συµβούλων και πολιτιστικών φορέων. Το Νοµοθετικό Θέατρο διδάσκει τις τεχνικές θεάτρου σε διάφορες κοινωνικές οµάδες, εργατικά σωµατεία κ.ά. Οι οµάδες παρουσιάζουν δραµατοποιηµένα διάφορα προβλήµατα και µετά αναλύοντας όλες τις παρεµβάσεις σ’ αυτά, σχεδιάζουν µια συγκεκριµένη δράση που µπορεί να προσφέρει λύση στο πρόβληµα. Αρχικά η επαφή µε τους διάφορους οργανισµούς γίνεται µέσω των «µεσολαβητών» (jokers) που ψάχνουν για καινούργιες επαφές και ανταποκρίνονται σε αιτήµατα.

Η αρχική τους δουλειά είναι να κάνουν θεατρικά εργαστήρια µε τις ενδιαφερόµενες οµάδες. Τα µέλη της οµάδας αποφασίζουν τι θέλουν να γίνει γνωστό και ποιο θέµα θα δραµατοποιήσουν. Συνθέτουν έτσι ένα Θέατρο Forum. H οµάδα παρουσιάζει την «παράσταση» σε διάφορα µέρη (πλατείες, πάρκα), σε πολιτικές συγκεντρώσεις, συνελεύσεις εργατών, σωµατείων κτλ. και στα κοινοτικά φεστιβάλ που οργανώνει η οµάδα του Boal. Έτσι επιτυγχάνεται η επικοινωνία µέσω του θεάτρου και της διασκέδασης. Κάθε φορά που µια οµάδα παρουσιάζει µια «παράσταση», σηµειώνονται οι παρεµβάσεις των θεατών-ηθοποιών.

Συνήθως οι παρεµβάσεις αναλύονται από τουςνοµοθετικούς συµβούλους του Boal για να δουν αν µπορούν να γίνουν προτάσεις που θααφορούν στην προετοιµασία ενός νέου νόµου ή αλλαγή ενός υπάρχοντος νόµου ή στη διεξαγωγή έρευνας για νόµους σχετικά µε ένα συγκεκριµένο θέµα µε στόχο την πληρέστερη ενηµέρωση των ενδιαφεροµένων, για τη λήψη νοµοθετικών µέτρων ή για το σχεδιασµό πολιτικής δράσης.

ΙΙ. Το θέατρο Forum (Forum Theatre) To Θέατρο Forum αναπτύχθηκε στη Λατινική Αµερική σαν ένα µέσο επίλυσης δυσβάσταχτων προβληµάτων της καθηµερινής ζωής. ∆ουλεύοντας µε οµάδες εργατών και αγροτών σε εκστρατείες, αρχικά ενάντια στον αναλφαβητισµό και αργότερα µε ευρύτερα θέµατα, ο Boal εφάρµοσε τις θεωρίες του Paolo Freire και δηµιούργησε ένα σχήµα όπου «ο καταπιεσµένος γίνεται καλλιτέχνης». Η συνήθης διαδικασία περιλαµβάνει ασκήσεις και παιχνίδια που στοχεύουν στην ενεργοποίηση και σύνδεση των πέντε αισθήσεων δηµιουργώντας µια ευχάριστη και δηµιουργική ατµόσφαιρα. Ο στόχος είναι να δραµατοποιηθούν οι εµπειρίες των συµµετεχόντων µε επίκεντρο µια µορφή καταπίεσης ή ένα πρόβληµα. Υπάρχει µόνο ένας Πρωταγωνιστής -ο καταπιεζόµενος- που είναι απελπισµένος και σε αδιέξοδο. Αντίθετα ο Ανταγωνιστής ή ο Καταπιεστής µπορεί να είναι πολλοί. Το ρόλο του ρυθµιστεί της δράσης αναλαµβάνει ο «µεσολαβητής» (jocker). Σε µια παράσταση Forum συµπεριλαµβάνεται και η αντικατάσταση του Πρωταγωνιστή από το κοινό, που έτσι δεν µένουν θεατές, αλλά γίνονται spect-actors δηλαδή «θεατές –ηθοποιοί». ** Το θεατρικό κοµµάτι, που µπορεί να έχει οποιαδήποτε διάρκεια, παίζεται πρώτα µια φορά και µετά

 

25

επαναλαµβάνεται. Στην επανάληψη, ο πρωταγωνιστής αντικαθίσταται από τους θεατές που δεν µένουν αδρανείς, αλλά γίνονται ηθοποιοί σαν τους υπόλοιπους. Όποιοι «θεατές–ηθοποιοί» πιστεύουν ότι έχουν µια εναλλακτική πρόταση-λύση για τη δράση του πρωταγωνιστή παροτρύνονται να φωνάξουν «στοπ» και τότε οι ηθοποιοί ακινητοποιούνται για να αναλάβουν οι θεατές το ρόλο και να δοκιµάσουν                                                          

µια άλλη λύση. Όλοι µπορούν να δοκιµάσουν. Συνήθως µόνο ο πρωταγωνιστής αντικαθίσταται, αλλά υπάρχουν κανονισµοί που ρυθµίζουν το αν και το πότε αντικαθιστούνται και άλλοι ρόλοι. Όλοι µαζί «κάνουν πρόβα την αλλαγή» Η κοινωνία αντικατοπτρίζεται στα µικρότερα κύτταρά της. Τα µεγάλα ζητήµατα είναι χαραγµένα στα πιο µικρά προσωπικά θέµατα. Το Θέατρο των Καταπιεσµένων είναι θέατρο σε πρώτο προσώπο πληθυντικού. Αρχίζει οπωσδήποτε µε µια προσωπική ιστορία, αλλά αν αυτή δε γίνει κοινή, λέει ο Boal, δεν πετυχαίνει το στόχο της. Σε µια οµάδα θεατώνηθοποιών καθένας βλέπει το «κοινό» πρόβληµα και ενεργεί εκ µέρους και των άλλων. (απόσπασµα από «το Θέατρο στη Φυλακή και στα κέντρα αποκατάστασης» (Theatre in Prison and Probation Centre) του πανεπιστηµίου του Manchester 1995)

Β. Κανόνες του παιχνιδιού για το κοινό Το θέατρο Forum είναι σαν παιχνίδι και σαν παιχνίδι έχει κανόνες για να έχει επιτυχία

  1. Πρώτα παρακολουθείς µια παράσταση που παρουσιάζει ένα πρόβληµα ή µια κατάσταση όπου υπάρχει καταπίεση.
  2. Στο τέλος της παράστασης γίνεται συζήτηση µε τους άλλους θεατές για το θέµα και τις πιθανές λύσεις που θα αλλάξουν την πορεία των γεγονότων.

3 Η παράσταση επαναλαµβάνεται. Ανά πάσα στιγµή κάποιος από το κοινό µπορεί να φωνάξει «στοπ» (freeze), να ανέβει στη σκηνή και να πάρει τη θέση του κεντρικού ήρωα (του πρωταγωνιστή), για να προσπαθήσει να αλλάξει τη συνέχεια της ιστορίας (σε αυτή την περίπτωση ο θεατής γίνεται θεατής-ηθοποιός). ∆εν είναι απαραίτητο να έχει εµπειρία σαν ηθοποιός, αυτό που χρειάζεται εδώ είναι ιδέες για να λυθεί αποτελεσµατικά ένα πρόβληµα

  1. Οι κανόνες επιτρέπουν αντικατάσταση των χαρακτήρων που θέλουν αλλαγή των συνθηκών που τους περιβάλλουν, αλλά επιτρέπεται σαν εναλλακτική λύση και η εµφάνιση άλλων θεατρικών προσώπων που θα ενισχύσουν την επιθυµία του καταπιεζόµενου για αλλαγή. **

(Ο Boal από την αγγλική λέξη spectators = θεατές έφτιαξε τη λέξη spect-actors = θεατές-ηθοποιοί)

  1. Είναι φυσικό να νιώθεις αµηχανία και τρακ µπροστά σε κοινό, αλλά αν κανένας δε σηκωθεί, η παράσταση θα επαναληφθεί όπως την πρώτη φορά και εποµένως τα γεγονότα θα µείνουν ίδια.
  2. Ο µεσολαβητής (joker) είναι κάθε στιγµή έτοιµος να καθοδηγήσει και να βοηθήσει όποιον νιώθει αµήχανα. Αν έχεις κάποια ιδέα αλλά δε θέλεις να ανέβεις στη

26

σκηνή, µπορείς να φωνάξεις «στοπ», να πεις την ιδέα σου και οι ηθοποιοί θα παίξουν διαφορετικά τη σκηνή.

  1. Για να ολοκληρώσουµε, πρέπει να πούµε ότι στο Θέατρο Φόρουµ οι βίαιες πράξεις δεν γίνονται δεκτές σαν προτάσεις για αλλαγή.

                                                 

Γ. Κανόνες για τον µεσολαβητή -joker

  1. Ο joker πρέπει να αποφεύγει κάθε προσπάθεια χειραγώγησης ή επηρεασµού του ακροατηρίου. Οι προσωπικές του απόψεις σε ό,τι αφορά τα γεγονότα δεν πρέπει να έρχονται σε σύγκρουση µε τις ιδέες του κοινού.
  2. Ο joker δεν αποφασίζει. Απευθύνει στο κοινό ερωτήµατα και αµφιβολίες του είδους: Αυτή η λύση θα έχει αποτελέσµατα; Είναι σωστό αυτό;
  3. Προσοχή στις «µαγικές λύσεις». Ο joker σταµατά τη δράση αν θεωρήσει ότι υπερβαίνει τα όρια της πραγµατικότητας. ∆εν παίρνει απόφαση, αλλά ρωτά το κοινό τι πιστεύει.
  4. Ο joker είναι η µαία που βοηθά στη γέννηση των ιδεών και των πράξεων.
  5. Θεωρείται πιο σηµαντικό να επιτυγχάνεται µια καλή συζήτηση παρά µια καλή λύση.

. Ο joker δεν ανακατεύεται ούτε µε το κοινό ούτε µε τους ηθοποιούς. Κρατάει τις αποστάσεις, αλλά είναι µια δυναµική παρουσία σε εγρήγορση. Αν κουραστεί ή µπερδευτεί, θα το µεταδώσει στους θεατές και θα τους αποπροσανατολίσει.

  1. Ο joker προσαρµόζεται ανάλογα µε τους θεατές-ηθοποιούς. Μπορεί π.χ. να γίνει πιο αυστηρός µε µια οµάδα δεκατετράχρονων κοριτσιών που ενδιαφέρονται περισσότερο να «βγουν» στη σκηνή από το να συνεχιστεί η δράση.
  2. Στις πρόβες αποφασίζει ο joker για το αν θα υπάρχουν χαρακτήρες που θα απουσιάζουν, «αόρατοι ρόλοι», που θα βρίσκονται στα παρασκήνια για να εµφανιστούν στην πορεία. Π.χ: αν ο πρωταγωνιστής µένει µε τον πατέρα του, πού είναι η µητέρα; Βρίσκεται κοντά και µπορεί να κληθεί επί σκηνής ή είναι µακριά και ίσως είναι νεκρή; Η επινόηση χαρακτήρων µπορεί να δηµιουργήσει ένα περίπλοκο πλέγµα ρόλων ή µπορεί απλά αυτοί να δηµιουργηθούν κατά τη διάρκεια του Θεάτρου Forum από το κοινό. Αυτό όµως οδηγεί συχνά σε «µαγικές λύσεις», ας πούµε εµφανίζονται υπέροχοι παππούδες και γιαγιάδες που λύνουν κάθε πρόβληµα

μετ.:Μαρία Κακαβά

 

 

 

 

 

                                                            27

 

7.

Το Θέατρο του Καταπιεσµένου Χριστίνα Ζώνιου (Με αφορµή µια συζήτηση στη Λέσχη της Παρέµβασης κατοίκων Πετραλώνων, 11/6/2003)

«Θέατρο µπορούν να κάνουν όλοι, ακόµα και οι ηθοποιοί» «Θέατρο µπορεί γίνει παντού, ακόµα και στο θέατρο» Αugusto Boal Το θέατρο είναι ένα µέσο για να γνωρίσουµε καλύτερα την πραγµατικότητα που βρίσκεται γύρω µας και µέσα µας. Και αυτό µπορεί να γίνει µέσα από το δυναµικό καθρέφτη που µας προσφέρουν οι άλλοι µε το βλέµµα τους. Με το θέατρο µπορούµε να ανακαλύψουµε και να εξωτερικεύσουµε τις αναπάντεχα διαφορετικές εν δυνάµει προσωπικότητες που έχουµε µέσα µας φυλακισµένες. Ένας ντροπαλός και λιγοµίλητος άνθρωπος µπορεί να αποδειχτεί θρασύς και εύγλωττος και εκεί που φαίνεται να υπάρχει µόνο φόβος µπορεί να εκδηλωθεί το θάρρος. Ένας άνθρωπος που δεν έχει υπάρξει ούτε θα ήθελε να υπάρξει βασανιστής, ανακαλύπτει τη σαδιστική ηδονή του βασανιστή, όταν τον υποδυθεί επί σκηνής, και κατανοεί τον τρόπο µε τον οποίο λειτουργεί. Το θέατρο είναι χειροπιαστό και συγκεκριµένο. Ό,τι µαθαίνεις, το µαθαίνεις πράττοντας. ∆εν είναι από καθέδρας θεωρητική διάλεξη. Θέατρο µπορούν να κάνουν όλοι, γιατί είναι ένας τρόπος έκφρασης έµφυτης στον άνθρωπο. Αποτελεί εργαλείο όλων και όχι µόνο µιας κάστας προνοµιούχου, των ηθοποιών. Αρκεί να κατεδαφίσουµε τον αόρατο τοίχο που υπάρχει µεταξύ της πλατείας και της σκηνής. Το θέατρο µπορεί να γίνει εργαλείο συλλογικής κοινωνικής απελευθέρωσης και να προσφέρει ένα χώρο πρόβας, όπου δοκιµάζονται έµπρακτα οι στρατηγικές της αποτίναξης της καταπίεσης και της αδικίας, οι δυνατότητες απελευθέρωσης που έχει ο καθένας µέσα του και που ίσως δεν είχε φανταστεί ότι έχει και όπου νικιέται η «κουλτούρα της σιωπής». Αυτά είναι µερικά αξιώµατα του Θεάτρου του Καταπιεσµένου (Θ.τ.Κ.), για το οποίο µπορεί δύσκολα να µιλήσει κανείς και να µεταδώσει την εµπειρία του µε τα λόγια, καθότι αποτελεί µια µορφή θεάτρου που προκύπτει όχι µέσα από θεωρητικά σχήµατα αλλά µέσα από βιώµατα και πολύ συγκεκριµένες και χειροπιαστές ανάγκες των ανθρώπων που την εφαρµόζουν. Θα προσπαθήσω λοιπόν να περιγράψω την εµπειρία του Θ.τ.Κ. που έζησα στην Ιταλία ως µέλος του δικτύου Livres como o vento όσο καλύτερα µπορώ µε τα λόγια, αλλά µε την επιφύλαξη ότι µόνο ζώντας κανείς µια τέτοια εµπειρία µπορεί να κατανοήσει τη δύναµή της. Το Θέατρο του Καταπιεσµένου (ή Καταπιεσµένων, όπως το έχουν µεταφράσει κατά καιρούς) είναι µια θεατρική µέθοδος που γεννήθηκε τη δεκαετία του ΄60 στη Βραζιλία µε εµπνευστή το βραζιλιάνο σκηνοθέτη Augusto Boal. Ως αντίδραση στα καταπιεστικά καιδικτατορικά καθεστώτα, η µέθοδος αυτή διαδόθηκε γρήγορα στη Βραζιλία και σε

28

όλη τη Λατινική Αµερική, στις φαβέλλας, στις παραγκουπόλεις και στα χωριά των ακτηµόνων. Στα τέλη της δεκαετίας του ΄70 έφτασε και στην Ευρώπη, όταν ο Augusto Boal κυνηγηµένος από τις αστυνοµίες των διάφορων καθεστώτων αναγκάστηκε να έρθει ως πολιτικός πρόσφυγας.                                                        

Το Θ.τ.Κ. τοποθετεί το θεατή στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος της θεατρικής πράξης, καθιστώντας τον πρωταγωνιστή, ούτως ώστε να γίνει πρωταγωνιστής και στην πραγµατική του ζωή. Βασίζεται στο αξίωµα ότι θέατρο µπορεί να κάνουν όλοι, ότι το θέατρο, όπως η γλώσσα, είναι προσιτό σε όλους αρκεί να διδαχτούν τη µέθοδο. Όπως και στην Αγωγή του Καταπιεσµένου του Paulo Freire, του βραζιλιάνου παιδαγωγού από τα διδάγµατα του οποίου επηρεάστηκε το Θ.τ.Κ, έτσι και στο Θ.τ.Κ. δεν έχει θέση ο παθητικός θεατής. Ο Boal προσπάθησε να µετατρέψει το «µονόλογο» της σκηνής προς την πλατεία, τις σχέσεις εξουσίας που επιβάλλει δηλ. το παραδοσιακό θέατρο µεταξύ εκείνου που κατέχει και διηγείται την αλήθεια και εκείνου που έρχεται για να την ακούσει, σ’ έναν «διάλογο» µεταξύ του κοινού και των ηθοποιών, σε µια σχέση αλληλεπίδρασης. Και για το λόγο αυτό ο Boal πειραµατίστηκε µε διάφορες µορφές –προϋπάρχουσες και νέες– του θεάτρου αλληλεπίδρασης και του πολιτικού θεάτρου. Οι διάφορες µορφές του agit-prop, του θεάτρου δηλ. καταγγελίας στη Γερµανία του µεσοπολέµου, το ψυχόδραµα του Moreno, οι πειραµατισµοί των ντανταϊστών και των σουρρεαλιστών, το θέατρο του Μπρεχτ, οι απόπειρες υπέρβασης των ορίων του παραδοσιακού θεάτρου στη δεκαετία του ΄60 από οµάδες όπως το Λίβινγκ Θήατερ, αποτελούν τις πηγές από όπου άντλησε υλικό ο Boal, για να προτείνει ένα θέατρο της ελευθερίας. Το Θ.τ.Κ. είναι πλέον ιδιαίτερα διαδεδοµένο σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και χρησιµοποιείται από ακτιβιστές, εκπαιδευτικούς και θεατρικές οµάδες ως µορφή άµεσης δράσης µε σκοπό την καταγγελία των καταπιεστικών δοµών και σχέσεων ή την ενηµέρωση του κοινού για υπόγειους και άγνωστους µηχανισµούς χειραγώγησης, ως µέθοδος κοινωνιολογικής έρευνας, και επίσης για την ενδυνάµωση ευαίσθητων κοινωνικά οµάδων, για τη διδασκαλία ποικίλλων διδακτικών αντικειµένων και ως ψυχαγωγία.

Το Θ.τ.Κ. αποτελείται από τις εξής παραστατικές µορφές:

το Θέατρο Φόρουµ, το Θέατρο Εικόνα, το Αόρατο Θέατρο, «Ο µπάτσος στο κεφάλι», «Το Ουράνιο τόξο των επιθυµιών» και το Νοµοθετικό θέατρο. Έχοντας διαδοθεί τόσο πολύ σε όλο τον κόσµο πια, και όχι ως θεωρητικό σχήµα αλλά ως καθηµερινή πρακτική εκπαιδευτικών, ηθοποιών και ακτιβιστών το Θ.τ.Κ. εµπλουτίζεται συνεχώς µε νέες µορφές, όπως π.χ. το Θέατρο Εφηµερίδα, ενώ οι ήδη υπάρχουσες εξελίσσονται, µεταβάλλονται και αναµειγνύονται µε άλλες µορφές παραδοσιακού ή πειραµατικού θεάτρου, ανάλογα µε τις εκάστοτε ανάγκες. Θα προσπαθήσω να σας περιγράψω και µέσα από συγκεκριµένα παραδείγµατα το Θέατρο Φόρουµ και το Αόρατο Θέατρο, γιατί πιστεύω ότι µπορεί να έχουν άµεση πρακτική εφαρµογή απόοµάδες όπως αυτή της Παρέµβασης κατοίκων των Πετραλώνων, µε την κατάλληλη βεβαίως προετοιµασία.

Το Θέατρο Φόρουµ Το είδος αυτό του θεάτρου µπορεί να λάβει χώρα όχι µόνο σε θέατρα αλλά και σε διάφορα µέρη όπως πλατείες, πολιτικές συγκεντρώσεις, συνελεύσεις εργατών, κοινωνικά κεντρα και καταλήψεις, σχολεία, πολιτιστικούς συλλόγους, χωριά και πόλεις. Μπορεί να παρουσιαστεί είτε από επαγγελµατίες

29

ηθοποιούς είτε από τον οποιονδήποτε. Η ενδιαφερόµενη οµάδα µέσα από µια σειρά ασκήσεων και παιχνιδιών ασκείται στη θεατρική έκφραση, η οποία όπως είπαµε είναι ένα είδος γλώσσας που µπορεί να µαθευτεί απ’ όλους. Άλλωστε το Θέατρο Φόρουµ βασίζεται σε αληθινές ιστορίες που διηγούνται οι συµµετέχοντες και που αναφέρονται σε µια έντονη στιγµή καταπίεσης και αδικίας που έζησαν και στην                                                 οποία δεν κατάφεραν να αντιδράσουν αν και το επιθυµούσαν. Ο στόχος λοιπόν είναι να δραµατοποιηθούν οι εµπειρίες αυτές των συµµετεχόντων µε επίκεντρο µια µορφή καταπίεσης, µια αδικία, ένα πρόβληµα (που µπορεί να αναφέρεται στο χώρο της δουλειάς, της οικογένειας, στη γραφειοκρατία, στην καταστολή, στις προσωπικές σχέσεις, στους κοµµατικούς µηχανισµούς, στο ρατσισµό, στη σεξουαλική παρενόχληση, κ.λ.π.), στο οποίο όµως δίνεται µια πολιτική - κοινωνική διάσταση, µια αναγνωρίσιµη για το κοινό µορφή.

Το Θ.Φ. έχει διαφορετικούς στόχους από το ψυχόδραµα όπου εξετάζονται τα προσωπικά προβλήµατα ψυχολογικής φύσης. Ξεκινάει από το προσωπικό για να ασχοληθεί µε την πολιτική, την καθολική διάσταση του προσωπικού. Ο καθένας µας µπορεί να σκεφτεί τώρα µια στιγµή τέτοια, όπου έζησε µια στιγµή ανυπόφορης αδικίας, όπου θα ήθελε να κάνει κάτι πολύ παραπάνω από το να σιωπήσει, αλλά δεν τα κατάφερε, γιατί δεν ήξερε πως να αντιδράσει ή υπολόγισε ότι δεν είχε τα απαραίτητα προσόντα ή ότι δεν είχε τη δύναµη τη δεδοµένη στιγµή. Οι ιστορίες αυτές λοιπόν έχουν άσχηµη κατάληξη, εφόσον ο Καταπιεζόµενοςπρωταγωνιστής δεν καταφέρνει να αντιδράσει στην καταπίεση του Καταπιεστή ή των Καταπιεστών-ανταγωνιστών. Στο σηµείο αυτό ζητείται η συνδροµή του κοινού. Η ιστορία ξαναπαίζεται και µε την προτροπή του Joker («µεσολαβητή»), ο οποίος στέκεται µεταξύ του κοινού και των ηθοποιών, οι θεατές µπορούν να διακόψουν τη δράση, φωνάζοντας «στοπ», εάν δεν συµφωνούν µε το πώς φέρεται ο πρωταγωνιστής. Μπορούν σ’ αυτό το σηµείο να προτείνουν µια λύση, µια στρατηγική ανατροπής της αδικίας, ή µια συµπεριφορά. Ο ηθοποιοί µπορούν να συνεχίσουν και ο Καταπιεσµένος - πρωταγωνιστής µπορεί να προσπαθήσει να ερµηνεύσει, συχνά όχι απόλυτα επιτυχηµένα, την πρόταση των θεατών. ∆εν είναι εύκολο αυτό γιατί µπορεί κάποιος για παράδειγµα να προτείνει «Παίξτο πιο επιθετικά», το οποίο µπορεί να λάβει χίλιες ερµηνείες. Μπορεί όµως να σηκωθεί ο θεατής από τη θέση του, να διασχίσει –µε πολύ κόπο αρχικά αλλά µε µεγάλη ευχαρίστηση εν συνεχεία- τον αόρατο αλλά πολύ συγκεκριµένο και σχεδόν αήττητο τοίχο που χωρίζει το κοινό από τη σκηνή και να αντικαταστήσει τον Καταπιεσµένο, προτείνοντας τηλύση του όχι µε τα λόγια αλλά µε συγκεκριµένες, θεατρικές βεβαίως, πράξεις. Να µεταβληθεί δηλαδή από παθητικός θεατής (spectator) σε spect-actor, θεατής–ηθοποιός. ∆εν είναι απαραίτητο να έχει κανείς εµπειρία σαν ηθοποιός –αυτό που χρειάζεται είναι ιδέες για να λυθεί αποτελεσµατικά ένα πρόβληµα. Είναι φυσικό κανείς να νιώθει αµηχανία ή τρακ, αλλά αν δεν σηκωθεί κανένας η ιστορία, η οποία συνήθως προκαλεί θυµό σε όσους την παρακολουθούν, θα επαναληφτεί ίδια και απαράλλαχτη όπως την πρώτη φορά και ο Καταπιεστής θα νικήσει και πάλι. Η ιστορία ξαναπαίζεται πολλές φορές, καθώς οι προτάσεις που φτάνουν από το κοινό πολλαπλασιάζονται και δοκιµάζονται στην πράξη. Συζητήσεις, διαφωνίες, ακόµα και διενέξεις, πραγµατοποιούνται µε φίλτρο τη θεατρική πράξη, η οποία αποδεικνύεται ιδιαίτερα αποτελεσµατική για την εξεύρεση της πηγής του προβλήµατος και των εναλλακτικών προτάσεων για την αντιµετώπιση της καταπίεσης, προτάσεις που θεατές και ηθοποιοί µπορεί να µην είχαν σκεφτεί µέχρι τότε. Υπάρχουν βέβαια κάποιοι κανόνες: δεν γίνονται αποδεκτές

30

οι «µαγικές» λύσεις, να εξαφανιστεί π.χ. ως δια µαγείας ένα πρόσωπο ή να γίνει σεισµός, και δεν µπορούν να αντικατασταθούν από τους θεατές οι Καταπιεστές, γιατί κι αυτό θα αποτελούσε «µαγική» λύση. Οι Καταπιεστές, από την άλλη, µε την αντικατάσταση του Καταπιεζόµενου-πρωταγωνιστή από τους διάφορους θεατές, δεν επιτρέπεται να µαλακώσουν χωρίς λόγο, αλλά µε οδηγό πάντοτε την κυρίαρχη                                              

ιδεολογία του προσώπου που ερµηνεύουν, αυτοσχεδιάζουν και δρουν όπως θα δρούσε σε αντίστοιχη περίπτωση το αφεντικό, ο καταπιεστής σύζυγος, ο µπάτσος, η καταπιεστική µάνα, ο φαλλοκράτης προϊστάµενος, ο νταής της τάξης, κλπ. Ο Joker χωρίς να επιβάλλει την άποψή του µπορεί να κρίνει εάν οι προτεινόµενες λύσεις είναι «µαγικές» και να προτρέψει για την επινόηση άλλων λύσεων. Φόρουµ έχουν παρουσιαστεί µέχρι τώρα σε πολύ διαφορετικές µεταξύ τους συνθήκες: σε χωριά ακτηµόνων στη Βραζιλία, όπου θίγονται θέµατα σύγκρουσης µε το γαιοκτήµονα ή µε τις παραστρατιωτικές οµάδες των καθεστώτων, σε εργοστάσια και σε πλατείες χωριών στην Ευρώπη, όπου συχνά κυριαρχούν θέµατα κοινωνικού ελέγχου και οικογένειας, σε σχολεία, όπου εξετάζονται θέµατα της δυναµικής της οµάδας, του κοινωνικού αποκλεισµού, κλπ.

Ένα παράδειγµα Θεάτρου Φόρουµ: Κατά τη διάρκεια ενός Φόρουµ στην Πίζα της Ιταλίας σ’ ένα κοινωνικό κέντρο, παρουσιάστηκαν τρεις ιστορίες στο κοινό από την οµάδα που ετοίµασε το Φόρουµ, µε τρία διαφορετικά θέµατα: µια σκηνή καταπίεσης από τη γραφειοκρατία και τους αλλοτριωµένους υπαλλήλους µιας δηµόσιας υπηρεσίας, µια σκηνή καταπίεσης µιας νοικοκυράς από το σύζυγό της, και µια σκηνή όπου οι αστυνοµικοί καταχρώµενοι την εξουσία τους επιβάλλουν εξευτελιστική σωµατική έρευνα σε δύο νέους µε «απαράδεκτη» αµφίεση. Το κοινό που ήταν εντελώς ανοµοιογενές, αποτελούµενο από αντισυµβατικούς θαµώνες του κοινωνικού κέντρου, µέχρι συνταξιούχους, οικογενειάρχες και νοικοκυρές, κάτοικους της γειτονιάς, επέλεξε να ασχοληθεί µε την ιστορία της καταπίεσης µέσα στην οικογένεια, αφού το αναγνώρισαν µεπλειοψηφία ως πρόβληµα που τους αφορά. Οι απόψεις των πραγµατικών νοικοκυρών που ήταν µεταξύ των θεατών και που όντως µπορεί να είχαν υπάρξει θύµατα ανάλογων καταπιέσεων και των καθωσπρέπει οικογενειαρχών που µπορεί να είχαν φερθεί καταπιεστικά στα σπίτια τους, αναµετρήθηκαν µε τις απόψεις φεµινιστριών, «φρικιών» ή ανθρώπων που απορρίπτουν το θεσµό τις οικογένειας αλλά που είχαν ίσως βιώσει µέσω των µανάδων τους ανάλογες σκηνές. Όλοι, φρικιά, νοικοκυρές, νέες κοπέλες, οικογενειάρχες, γέροι και παιδιά παίρνοντας το ρόλο της καταπιεσµένης νοικοκυράς, προσπάθησαν να εκτρέψουν την κατάσταση και να δώσουν λόγο στην ‘άφωνη’ µεσήλικη γυναίκα που ως τότε, ως µόνη άµυνα, διέθετε το πολύ-πολύ την γκρίνια. Συνέβη σε κάποιους θεατές που θεώρησαν πολύ απλή την αντιµετώπιση της κατάστασης, όταν βρέθηκαν στη σκηνή µε την ποδιά της νοικοκυράς και απέναντι από έναν σύζυγο, που φυσικά – όπως όλοι οι καταπιεστές – ήξερε να ελίσσεται, να συνειδητοποιήσουν ότι τα πράγµατα είναι δύσκολα και ότι πρέπει να εφεύρουν στρατηγικές και να κάνουν µεγάλη προσπάθεια να ξεπεράσουν το ρόλο της νοικοκυράς και να νικήσουν την καταπίεση. Να εγκαταλείψει το σύζυγο, να τον εκπλήξει αγκαλιάζοντας τον τρυφερά, να του γράψει ένα γράµµα, να τον κάνει να ζηλέψει, να χρησιµοποιήσει µε πονηριά την κόρη ή την πεθερά, να του εξηγήσει µε λογικά επιχειρήµατα ότι δε θα έπρεπε να της φέρεται έτσι, να τον βρίσει, να τον ειρωνευτεί, να τον αγνοήσει, να αλλάξει ένα µικρό δεδοµένο της καθηµερινής της

31

συµπεριφοράς –λύσεις που δοκιµάστηκαν όλες και απορρίφθηκαν ή επιδοκιµάστηκαν ανάλογα µε την αποτελεσµατικότητά τους. Και φυσικά άπειρο γέλιο, εκνευρισµοί, συγκίνηση, πλάκα, βαθιές σκέψεις και έντονα συναισθήµατα. Όλα όσα προσπαθεί συνήθως να µεταδώσει στο κοινό το παραδοσιακό θέατρο, αλλά σπάνια το πετυχαίνει σε τέτοιο βαθµό. Και όλα αυτά µε πολύ πετυχηµένες θεατρικές ερµηνείες από ανθρώπους που ούτε το είχαν φανταστεί ότι θα έπαιζαν ποτέ θέατρο. Οι θεατές βγαίνοντας από το «θέατρο» ανακάλυψαν ότι καταρχήν το πρόβληµα είναι υπαρκτό, σε µια κοινωνία που θεωρείται ηθικά και κοινωνικά προχωρηµένη όπως αυτή των πόλεων της κεντρικής Ιταλίας, ότι είναι κοινό σε πολλά σπίτια, ότι διαφορετικοί άνθρωποι το έχουν αντιµετωπίσει µε τους πιο διαφορετικούς τρόπους, και ότι δεν αρκεί κανείς να πει «είµαι εναντίον», γιατί στην πράξη, στην αντιπαράθεση µε τον Καταπιεστή κάτω από τις δεδοµένες συνθήκες είναι που παρουσιάζονται οι δυσκολίες. Η υπόθεση του Θεάτρου Φόρουµ είναι ότι η ενέργεια και οι ιδέες που προκύπτουν από τη θεατρική πράξη µπορούν να εµπλουτίσουν την καθηµερινή ζωή µε λύσεις και να µας ενδυναµώσουν στην αντιµετώπιση των εκάστοτε Καταπιεστών µας. Μπορεί δηλαδή να αποτελέσει το θέατρο έναν χώρο όπου ανακαλύπτεται ο τρόπος σκέψης των θυµάτων και των θυτών, έναν χώρο πρόβας της αλλαγής, όπου προβάρονται θεωρίες και ιδεολογίες στην πράξη, όπου αυτογνωσία, προσωπική και κοινωνική συνείδηση πραγµατώνεται µέσω του πολλαπλού καθρέφτη που παρέχει το βλέµµα των άλλων. Το δεύτερο είδος του θεάτρου του καταπιεσµένου που θα σας παρουσιάσω είναι το Αόρατο θέατρο.

Το Αόρατο θέατρο Το Αόρατο Θέατρο έχει ως στόχο την παρουσίαση και τη συνειδητοποίηση συγκεκριµένων προβληµάτων που διέπουν µια κοινωνία µέσω της παρουσίασης θεατρικών σκηνών όπου οι θεατές συµµετέχουν ακούσια. Από την οµάδα των ηθοποιών παρουσιάζεται µια θεατρική σκηνή στο δρόµο, στο λεωφορείο, στην αγορά, στην καφετέρια ή στο µπαρ, χωρίς να αποκαλύπτεται στους θεατέςηθοποιούς ότι πρόκειται για θέατρο. Οι θεατές εµπλέκονται οι ίδιοι στη δράση µε την βοήθεια ηθοποιών που παριστάνουν τους άσχετους µε την κατάσταση που παρουσιάζεται. Τα θέµατα που επιλέγονται από την οµάδα των ηθοποιών να αναπαρασταθούν είναι φλέγοντα ζητήµατα που αφορούν ένα συγκεκριµένο τόπο, µια γειτονιά, ένα χωριό, µια πόλη αλλά και µια κοινωνική οµάδα και τα οποία κρίνεται ότι τα καλύπτει η σιωπή, ότι δεν υπάρχει αρκετή ενηµέρωση, ότι είναι ταµπού, ότι θεωρούνται λυµένα: ο σεξισµός, ο ρατσισµός, ο υπερκαταναλωτισµός, η έλλειψη επικοινωνίας, η αδιαφορία και πολλά ειδικά θέµατα: η κυριαρχία του αυτοκινήτου, τα κινητά τηλέφωνα, η επιθετικότητα, η καταπάτηση των χώρων πρασίνου, οι νταήδες, τα ναρκωτικά, η τηλεόραση, κλπ., κλπ... Η οµάδα των ηθοποιών, αφού κάνει µια έρευνα στο χώρο όπου πρόκειται εξελιχθεί η δράση, επιλέγει µε πλειοψηφία ένα θέµα και έναν συγκεκριµένο τόπο δράσης. Ετοιµάζει στην συνέχεια µε πρόβες µια κεντρική σκηνή µε διάφορα πρόσωπα, χρησιµοποιώντας διάφορες θεατρικές µεθόδους κατασκευής του ρόλου κλασικές ή λιγότερο κλασικές. Στη σκηνή αυτή ανατρέπονται κάποια δεδοµένα της καθηµερινής συµπεριφοράς, αντιστρέφοντας ή µεγεθύνοντας συµπεριφορές και προκαλώντας παράδοξες καταστάσεις. Η καθωσπρέπει κυρία που παρενοχλεί σεξουαλικά καλοντυµένους κυρίους στο µετρό του Παρισιού, ο ρατσιστής Αλβανός µετανάστης που θεωρεί ότι έχει περισσότερα δικαιώµατα στη θέση του λεωφορείου από τον Σενεγαλέζο µετανάστη ή από τον τσιγγάνο, η σουηδική οικογένεια που κάνει πικ νικ στη µέση του δρόµου της Στοκχόλµης σε ώρα αιχµής. Όλες αυτές οι δράσεις έχουν ως στόχο να προκαλέσουν

32

µε δηµιουργικό τρόπο την προσοχή των «θεατών», π.χ. των άλλων θαµώνων της καφετέριας, των επιβατών του µετρό, των πελατών του εµπορικού κέντρου, των λουόµενων µιας πλαζ, κλπ. Άλλοι ηθοποιοί αναλαµβάνοντας ο καθένας συγκεκριµένους ρόλους προσώπων περισσότερο ή λιγότερο αληθοφανών έχουν ως στόχο να πάρουν θέση για τα όσα «απαράδεκτα» ή «καλώς» συµβαίνουν και να παρακινήσουν έτσι τους θεατές να πάρουν θέση και αυτοί. Άλλοι ακόµα ηθοποιοί έχουν ως σκοπό να πολλαπλασιάσουν τις εστίες συζήτησης στα πιο αποµακρυσµένα σηµεία του τόπου δράσης εµπλέκοντας όσο το δυνατόν περισσότερο κόσµο. Υπάρχουν και διάφοροι επιπλέον ρόλοι ηθοποιών που έχουν π.χ. ως στόχο να ηρεµήσουν τα πνεύµατα, εάν παρεκτραπεί η κατάσταση, µε διάφορες στρατηγικές. Σε µια συγκεκριµένη χρονική στιγµή οι ηθοποιοί της κεντρικής σκηνής απεµπλέκονται και φεύγουν, ενώ παραµένουν για όσο χρονικό διάστηµα χρειαστεί οι υπόλοιποι ηθοποιοί που συνεχίζουν τη συζήτηση. Οι θεατές ∆ΕΝ πρέπει να καταλάβουν ότι πρόκειται για θεατρική πράξη και βεβαίως εάν έχει ετοιµαστεί καλά δεν πρόκειται να το καταλάβουν όσο παράδοξη κι αν είναι η κεντρική σκηνή. ∆εν αποκαλύπτεται ότι πρόκειται για θέατρο ούτε µετά τη λήξη της δράσης κι αυτό γιατί στόχος δεν είναι να εκτεθούν κάποιοι άνθρωποι στα µάτια των υπολοίπων επειδή «είναι αντιδραστικοί», να αισθανθούν ότι τους κοροϊδέψανε. Συχνά εξάλλου στο Αόρατο Θέατρο βγαίνουν προς τα έξω πολύ λεπτά προσωπικά ζητήµατα και κατά συνέπεια χρειάζεται µεγάλη προσοχή ο χειρισµός της κατάστασης.

Ο στόχος του Αόρατου Θεάτρου είναι – επιµένω µε δηµιουργικό τρόπο και όχι προσβάλλοντας ή µε τη βία- να πολλαπλασιαστούν οι πηγές της αλήθειας σε µια εποχή που η πηγή της αλήθειας είναι µια και µοναδική, η τηλεόραση, να δει ο κόσµος κάποια θέµατα κάτω από µια νέα οπτική, να κατανοήσει κάποια παράδοξα των υποτιθέµενων φυσιολογικών συµπεριφoρών ή απλώς να πάρει θέση για ζητήµατα ταµπού και να συζητήσει διεξοδικά για θέµατα που δεν έχει ποτέ συζητήσει. Μπορεί βέβαια να αποκαλυφθεί η δράση έµµεσα µε µια δηµοσίευση ή µε τη χρησιµοποίηση του υλικού για την παρουσίαση ενός Θεάτρου Φόρουµ ή και µε άλλους τρόπους. Ένα παράδειγµα Αόρατου Θεάτρου. Στη Νοβάρα της Ιταλίας, Κυριακή απόγευµα σε µεγά