64761 Eισαγωγή στη θεωρητική γλωσσολογία

Ρέα Δελβερούδη

Περιγραφή

Το μάθημα έχει ως σκοπό να σας παρουσιάσει και να σας εξοικειώσει με τις βασικές αρχές της Γλωσσολογίας, της επιστήμης που μελετά τον ανθρώπινο λόγο μέσω των φυσικών γλωσσών. Προφορικός/γραπτός λόγος, Διαχρονία/συγχρονία, Λόγος/γλώσσα/ομιλία, Γλωσσικό σημείο, Δομή, Παραδειγματικές/συνταγματικές σχέσεις, Κατανομή,  Ανάλυση σε άμεσα συστατικά και Διπλή άρθρωση των γλωσσών είναι οι κυριότερες από τις έννοιες που θα εξεταστούν. Στη συνέχεια, παρουσιάζονται τα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης: Φωνητική, Φωνολογία, Μορφολογία, Σύνταξη, Σημασιολογία, καθώς και οι κλάδοι της Πραγματολογίας, της Γλωσσολογίας του εκφερόμενου λόγου και της Κοινωνιογλωσσολογίας. Στη διάρκεια των διαλέξεων γίνεται επίσης αναφορά στην ιστορία της γλωσσολογίας και στις κυριότερες γλωσσολογικές σχολές: Ιστορικο-συγκριτική γλωσσολογία, Δομισμός, Γενετική-μετασχηματιστική γλωσσολογία, Γλωσσολογία του εκφερόμενου λόγου).

Κωδικός: FRL186
Σχολή - Τμήμα: Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας » Προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών » 1ο εξάμηνο

Θεματικές Ενότητες

 

Γλωσσολογία. Η επιστήμη που μελετά τον ανθρώπινο λόγο (langage) δια μέσου των επιμέρους γλωσσών (langues).

Επιστήμη: Μελέτη σε βάθος ενός αντικειμένου με παρατήρηση, πείραμα, λογική. Αντιπαράθεση με δοξασίες, μύθους, προκαταλήψεις. Γλωσσικοί μύθοι και προκαταλήψεις που καταρρίπτει η γλωσσολογία με επιστημονικό τρόπο (λ.χ. υπάρχουν πλούσιες και φτωχές γλώσσες, οι γλώσσες που έχουν γραφή είναι ανώτερες από τις γλώσσες που στερούνται γραφής).

Επιστήμες: Φυσικές (αστρονομία, βιολογία, φυσική, χημεία, κλπ). Κοινωνικές (κοινωνιολογία, ανθρωπολογία, νομική, οικονομικές και πολιτικές επιστήμες, ιστορία, ψυχολογία). Ανθρωπιστικές (φιλολογία, κλασικές σπουδές, φιλοσοφία, θεολογία, γλωσσολογία, καλές τέχνες).

Διάκριση γραμματικής /γλωσσολογίας: Παραδοσιακή, σχολική γραμματική: ρυθμιστική προσέγγιση της γλώσσας: Πώς πρέπει να μιλάμε. Η γλωσσολογία ως επιστήμη δεν λέει πώς πρέπει να μιλάμε, αλλά περιγράφει το πώς μιλάμε. Περιγραφική προσέγγιση. 

Ρυθμιστικός κανόνας: Η προστακτική δεν παίρνει αύξηση. Δεν πρέπει να λέμε: Παρήγειλέ μου έναν καφέ ή επέτρεψέ μου να σου πω.

Περιγραφικός κανόνας: Οι τύποι των ρημάτων στους παρελθοντικούς χρόνους τονίζονται στην παραλήγουσα. Στα δισύλλαβα ρήματα προστίθεται μια επιπλέον συλλαβή (ε-) που είναι φορέας τόνου. Γι' αυτό λέμε έ-γραψα (με αύξηση), αλλά τηλεφώνησα (χωρίς αύξηση). Στα νέα ελληνικά η αύξηση δεν δηλώνει παρελθόντα χρόνο, όπως στα αρχαία ελληνικά. Διάκριση συγχρονίας-διαχρονίας (Ferdinand de Saussure, αρχές 20ου αιώνα).

Η αύξηση στην προστακτική είναι προϊόν υπερδιόρθωσης. Μπαίνει κατ' αναλογία προς τους παρελθοντικούς χρόνους. Μίμηση αρχαιότερων τύπων που θεωρούνται σωστότεροι.

Η γλωσσολογία μελετά τα γλωσσικά φαινόμενα και τα περιγράφει, προσπαθώντας να βρει τις κανονικότητες, και να τα αιτιολογήσει, χωρίς να αξιολογεί τους ομιλητές. 

Λόγος: καθολική ικανότητα του ανθρώπου, μέρος της συμβολικής ικανότητας που είναι ίδιον του ανθρώπινου είδους. Σύμβολα και συμβολικά συστήματα:ο κώδικας οδικής κυκλοφορίας, οι φωτεινοί σηματοδότες, το άσπρο μπαστούνι του τυφλού, το κουδούνι που χτυπά, κλπ.

Οι γλώσσες το πιο σύνθετο και πλήρες συμβολικό σύστημα. Επιμέρους γλώσσες: διαφορετικές εκφάνσεις του ανθρώπινου λόγου

Καθολικότητα και διαφορετικότητα χαρακτηρίζουν τον ανθρώπινο λόγο.

Kαθολικότητα-παγκοσμιότητα: Κοινά χαρακτηριστικά των γλωσσών:

-Παραγωγή ήχων με σκοπό την επικοινωνία. Φωνητήρια όργανα.

- Διαδικασία κατάκτησης της γλώσσας από τα παιδιά (εμπειρία, αλλά και έμφυτες δομές, τα καθολικά, κατά Noam Chomsky).

- Δομή. Στοιχεία που συνδέονται με κανόνες. Φωνήματα, λέξεις, προτάσεις, μηνύματα. Πεπερασμένος αριθμός στοιχείων, φθόγγων που με τον συνδυασμό τους εκφράζουν άπειρο αριθμό μηνυμάτων.

- Δημιουργικότητα: παραγωγή και κατανόηση άπειρων και πρωτότυπων μηνυμάτων.

- Έκφραση άρνησης, ερώτησης, προσταγής.

-Επιτελεστική λειτουργία (Austin, How to do things with words). Βάπτιση, Άρχεται η συνεδρίαση,) Με τη γλώσσα δεν περιγράφουμε μόνο τον κόσμο που μας περιβάλλει αλλά τον αλλάζουμε κιόλας.

- Διάκριση ονόματος/ ρήματος.

- Εξέλιξη

- Αυθαίρετος χαρακτήρας των γλωσσικών σημείων (λέξεων) κ.ά.

Διαφορετικότητα-Ποικιλομορφία:

- Πληθώρα γλωσσών (δεν υπάρχει μία γλώσσα), αλλά και διαφοροποίηση κάθε γλώσσας

- στον χρόνο, αφού οι γλώσσες δεν είναι στατικές, αλλά εξελίσσονται

αλλά και σε κάθε συγχρονία, διαφοροποίηση της κάθε γλώσσας. Αυτό που λέμη "Η ελληνική γλώσσα" είναι προῖόν αφαίρεσης, καθώς υπάρχουν

- διάλεκτοι και ιδιώματα,

- κοινωνιόλεκτοι: γλώσσα των νέων, αργκό, ειδικά λεξιλόγια (των δικηγόρων, των γιατρών, των μηχανικών, των υδραυλικών, κοκ.)

- ανάλογα με την περίσταση επικοινωνίας: επίπεδα ύφους,

- και τέλος, σε ατομικό επίπεδο: η ιδιόλεκτος του κάθε ομιλητή και της κάθε ομιλήτριας. Όλοι μιλάμε ελληνικά, αλλά ο καθένας έχει το δικό του προσωπικό ρεπερτόριο με βάση την καταγωγή του, τις κοινωνικές ομάδες όπου ανήκει κλπ.

 

Για μια Εισαγωγή στη Γλωσσολογία και τις βασικές της έννοιες, δείτε το σύγγραμμα του Α.-Φ. Χριστίδη:

http://www.lit.auth.gr/sites/default/files/documents/glw301_shmeiwseis_xristidis.pdf

 

Το σχήμα της επικοινωνίας  

 

F. de Saussure (1916), Mαθήματα Γενικής γλωσσολογίας: Πομπός, Δέκτης, Φώνηση, Aκρόαση, Εννοια, Ακουστική εικόνα.

 

Θεωρία των πληροφορίας των Shannon & Weaver (1949):   Πηγή, Μήνυμα, Μετοδότης, Κωδικοποίηση, Σήμα, Δίαυλος, Αποκωδικοποίηση, Παραλήπτης, Μήνυμα, Δέκτης.

Roman Jakobson (1963) "Linguistics and poetics" :

               αντικείμενο αναφοράς

Πομπός                                            Δέκτης

               μήνυμα

               κανάλι

               κώδικας

 

Σε αυτούς τους 6 παράγοντες αντιστοιχούν 6 λειτουργίες της γλώσσας

Πομπός : Βιωματική ή εκφραστική λειτουργία

Δέκτης: Προθετική λειτουργία

Αντικείμενο αναφοράς: Αναφορική λειτουργία

Κανάλι: Φατική λειτουργία

Κώδικας: Μεταγλωσσική λειτουργία

Μήνυμα: Ποιητική λειτουργία

 

    

Εξέταση διαφορετικών τρόπων επικοινωνίας, κωδίκων, μηνυμάτων με βάση το μοντέλο αυτό.

Με τη γλώσσα, το κανάλι μπορεί να είναι οπτικό (γραπτός λόγος ή νοηματική γλώσσα), ακουστικό-φωνητικό (προφορικός λόγος) ακόμα και απτικό (σύστημα Braille).Η γλώσσα χαρακτηρίζεται από πολαπλότητα εκφοράς ή πολυτροπικότητα.

 

Γραπτός λόγος / προφορικός λόγος

Επί αιώνες το ενδιαφέρον των λογίων στρεφόταν αποκλειστικά στον γραπτό λόγο. Η υποτίμηση του προφορικού λόγου σταματά με τον F. de Saussure στις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά και τους αμερικανούς δομιστές γλωσσολόγους-ανθρωπολόγους. Γίνεται διάκριση γραπτού / προφορικού λόγου και δίνεται η προτεραιότητα στον προφορικό λόγο με τα εξής επιχειρήματα:

-Ιστορικά (φυλογενετικά) το ανθρώπινο είδος πρώτα μιλά και πολύ αργότερα γράφει

-Οντογενετικά, το παιδί πρώτα μιλά και μετά γράφει (και μόνο εφόσον διδαχθεί γραφή και ανάγνωση)

- Μεγαλύτερη διάδοση του προφορικού λόγου: όλες οι ανθρώπινες κοινότητες επικοινωνούν με προφορικό λόγο, ο γραπτός λόγος είναι πολύ πιο σπάνιος. Όλοι οι ομιλητές μιας γλώσσας που έχει γραφή δεν την γνωρίζουν αναγκαστικά (πβ. αρχαίες κοινωνίες), αλλά και σήμερα οι αναλφάβητοι.

- Δομική προτεραιότητα: Τα περισσότερα συστήματα γραφής στηρίζονται σε μονάδες του προφορικού λόγου (αλφαβητικό σύστημα, συλλαβικό σύστημα).

-Η επικοινωνία με τον προφορικό λόγο είναι μια φυσική διαδικασία, ενώ με τον γραπτό τεχνητή (χρειάζεται μολύβι, χαρτί, κλπ).

-Ο προφορικός λόγος κατακτάται με φυσικό τρόπο, αβίαστα στη βρεφική και πρώτη παιδική ηλικία, ο προφορικός λόγος είναι προιόν εκμάθησης (εγγραμματισμός).

Ιδιαιτερότητες του γραπτού λόγου:

-Επικοινωνία μεταξύ ανθρώπων που τους χωρίζει γεωγραφική απόσταση ή που ζουν σε διαφορετικές εποχές. 

-Διατήρηση ενός μηνύματος μέσα στον χρόνο. Πβ. αρχαία κείμενα που διαβάζουμε σήμερα.

-Μεγαλύτερη διάδοση ενός μηνύματος (ιδίως με την εφεύρεση της τυπογραφίας: βιβλία, εφημερίδες)

- Δυνατότητα επεξεργασίας του μηνύματος για καλύτερη οργάνωση, επιλογή λεξιλογίου, αισθητικό αποτέλεσμα¨: ακριβολογία, σαφήνεια, λιτότητα.

Κλάδοι της γλωσσολογίας που ασχολούνται με τον γραπτό λόγο και εμφανίζονται από τη δεκαετία του 60 και μετά: Υφολογία, Κειμενογλωσσολογία.

Τον 20ό αιώνα αρχικά με την εφεύρεση του ραδιοφώνου, του τηλεφώνου και του μαγνητοφώνου και στη συνέχεια με τη διαδικτυακή επικοινωνία, ο λειτουργικός διαχωρισμός προφορικού/γραπτού λόγου ανατρέπεται. Με το τηλέφωνο, π.χ., επικοινωνούν προφορικά άτομα από απόσταση. Τα SMS ή τα chat είναι γραπτά μηνύματα με έντονα στοιχεία προφορικότητας που μεταδίδονται σχεδόν αυτόματα και που αποκτούν τη δική τους "ορθογραφία" και γραμματική. Μέσω skype η επικοινωνία μπορεί να γίνεται ταυτόχρονα γραπτά και προφορικά, κλπ. Επίσης έχουμε οπτική επαφή, ενώ βρισκόμαστε σε απόσταση. Οι συνθήκες επικοινωνίας έχουν αλλάξει ριζικά. Τα όρια μεταξύ προφορικού και γραπτού λόγου δεν είναι πια τόσο απόλυτα και σαφή.

 

Ιστορία της γραφής

Ο γραπτός λόγος εμφανίζεται πολύ αργά στην ιστορία της ανθρωπότητας σε σχέση με τον προφορικό. Αρχικά έχουμε τις Βραχογραφίες (πριν από περίπου 20.000 χρόνια) που είναι απλές απεικονίσεις, πρώιμα έργα τέχνης, δεν αποτελούν γραφή.

Συστήματα γραφής 

1) Το εικονογραφικό σύστημα περιλαμβάνει τα εικονογράμματα και τα ιδεογράμματα. 

Εικονογράμματα: απεικόνιση του αντικειμένου (λχ. ήλιος),αλλά και τα emoticon σήμερα ή διάφορες πινακίδες (πχ. στις τουαλέτες, τα σύμβολα ανδρών/ γυναικών). Υπάρχει αιτιακή σχέση μεταξύ συμβόλου και αντικειμένου. Το σύμβολο είναι κατανοητό, ακόμα και αν δεν ξέρουμε τη γλώσσα του πομπού.

Ιδεογράμματα: απεικονίζουν και την ιδέα μαζί με το αντικείμενο (λ.χ. ήλιος, ζέστη, φως, μέρα).

2) Το λογογραφικό σύστημα απεικονίζει όχι μόνο τη σημασία, αλλά τα ίδια σύμβολα χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν λέξεις που προφέρονται με τον ίδιο τρόπο, σύμφωνα με την αρχή του ρέμπους: πχ. το ίδιο σύμβολο για την κόρη του ματιού και την κόρη (συγγένεια). Αποτελεί το ενδιάμεσο στάδιο προς τη φωνογραφική γραφή.

3) Φωνογραφικό σύστημα: απεικονίζει όχι τις σημασίες αλλά τους ήχους της γλώσσας. Εδώ ανήκουν:

συλλαβική γραφή

αλφαβητική γραφή 

 

Η κινεζική γραφή ξεκινά ως εικονογραφική και στη συνέχεια γίνεται ιδεογραφική και λογογραφική. Τα ιερογλυφικά των αρχαίων Αιγυπτίων επίσης ξεκινούν με εικονογράμματα που εξελίσσονται σε ιδεογράμματα και λογογράμματα. Αρχαιότερη γραφή θεωρείται αυτή των Σουμερίων (αρχαία Βαβυλώνα) περίπου το 4000 π.Χ., η σφηνοειδής γραφή. 

Τον 9ο αι. π.Χ. οι Ελληνες μετέτρεψαν το φοινικικό σύστημα γραφής από συλλαβικό σε φωνητικό, δίνοντας σε ορισμένα σύμβολα συμφώνων αξία φωνηέντων (που δεν καταγράφονταν στη φοινικική γραφή), και έτσι δημιουργήθηκε το πρώτο αλφαβητικό ή φωνητικό σύστημα γραφής, όπου κάθε σύμβολο απεικονίζει ένα φθόγγο και κάθε φθόγγος απεικονίζεται από ένα σύμβολο. Σήμερα, με την πάροδο του χρόνου και την εξέλιξη του προφορικού λόγου (π.χ. μονοφθογγισμός και ιωτακισμός κατά τους αλεξανδρινούς χρόνους) έχουμε ιστορικη γραφή, δηλ. η γραφή μας απεικονίζει το πώς προφερόταν η γλώσσα στην κλασσική περίοοδο και όχι το πώς προφέρεται σήμερα.

 

Μία γλώσσα μπορεί να αλλάζει σύστημα γραφής, η δομή της δεν αλλάζει. Π.χ. η ελληνική γλώσσα πριν από το αλφάβητο είχε ήδη αποτυπωθεί γραπτά με τη συλλαβική Γραμμική Β΄της μηκυναϊκής εποχής (1400-1200 περίπου π.Χ.). Η τουρκική γλώσσα έως το 1926 γραφόταν με αραβικούς χαρακτήρες, σήμερα γράφεται με λατινικούς. Η δομή της δεν άλλαξε από αυτή την αλλαγή στη γραφή.

 

Δείτε στη στήλη Έγγραφα τον σχετικό φάκελο και τις διαφάνειες του μαθήματος

 

Σύνδεσμοι

για τη σχέση γραπτού προφορικού λόγου

http://www.greek-language.gr/greekLang/studies/guide/thema_a10/index.html

για τα είδη γραφής

http://www.greek-language.gr/greekLang/studies/guide/thema_a12/index.html

http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/history/ag_history/browse.html?start=39

για το συλλαβάριο της Γραμμικής Β΄

http://www.greek-language.gr/greekLang/studies/history/thema_05/02.html

http://www.ancientscripts.com/linearb.html  (στα αγγλικά)

για τη σχέση Φοινικικής και Ελληνικής γραφής:

http://www.greek-language.gr/greekLang/studies/history/thema_05/03.html

για τη Γραμμική Β΄ και την ιστορία γραφής της ελληνικής γλώσσας

http://www.greek-language.gr/greekLang/studies/history/thema_05/01.html

 

Ferdinand de Saussure, Charles Sanders Peirce.

Με τη γλώσσα επικοινωνούμε χάρη σε ήχους, φθόγγους, που παραπέμπουν σε σημασίες. Το γλωσσικό σημείο είναι με απλά λόγια η σύνδεση μιας σειράς φθόγγων με μια συγκεκριμένη σημασία.

Γενικά για την επικοινωνία τους οι άνθρωποι χρησιμοποιούν σήματα,δηλαδή σημάδια που παραπέμπουν κάπου (σήματα καπνού των Ινδιάνων, σήματα Μορς, λευκό μπαστούνι του τυφλού, κουδούνι στην πόρτα, χάρτες, φανάρια στον δρόμο, σήματα οδικής κυκλοφορίας, κ.ά.).

Η σημειολογία, η επιστήμη που εξετάζει τα σήματα, γενικά. Διάκριση σε σύμβολα (λογική σχέση μεταξύ σημαίνοντος και σημαινόμενου) και σημεία (αυθαίρετη σχέση). Τα σημεία διακρίνονται σε γλωσσικά (λέξεις, μορφήματα) και μη γλωσσικά (σήματα καπνού, άσπρο μπαστούνι του τυφλού, κ.ά.). Η γλώσσα είναι το πιο σύνθετο και πλήρες σημειακό σύστημα.

Τα σήματα διαφέρουν από τις ενδείξεις (καπνός που σημαίνει φωτιά, σπυράκια που δηλώνουν ασθένεια, τα ίχνη στο χιόνι ενός ζώου, κ.ά.), όπου δεν υπάρχει πρόθεση επικοινωνίας.

Σήματα ηχητικά, οπτικά, απτικά. Η πολλαπλότητα εκφοράς, χαρακτηριστικό των ανθρώπινων γλωσσών. Οι νοηματικές γλώσσες. Η περίπτωση της Ελεν Κέλερ (επικοινωνία με αφή).

Γλωσσικό σημείο.

Αδιάσπαστη ενότητα μεταξύ σημασίας και ακουστικής εικόνας, περιεχομένου και μορφής, σημαινομένου και σημαίνοντος. Ψυχική υπόσταση του γλωσσικού σημείου. To γλωσσικό σημείο είναι εσωτερική, ψυχική οντότητα, είναι γνώση που έχουν οι ομιλητές μιας γλώσσας α) για το τι σημαίνει μια λέξη β) για το πώς εκφράζεται μια έννοια. Το γλωσσικό σημείο ΔΕΝ είναι το αντικείμενο αναφοράς (πβ. τον πίνακα του R. Magritte "Ceci n'est pas une pipe", στα Έγγραφα), και ΔΕΝ είναι οι φθόγγοι. Οι φθόγγοι έχουν υλική, φυσική υπόσταση, ενώ η ακουστική εικόνα (η γνώση μας για το πώς προφέρεται μια λέξη) έχει ψυχική υπόσταση. Διάκριση που πρέπει να γίνεται μεταξύ γλώσσας και εξωγλωσσικού κόσμου, στον οποίο η γλώσσα αναφέρεται.

Σχέση σήμανσης: η σχέση μεταξύ σημαίνοντος και σημαινομένου, αυτή ενδιαφέρει τον γλωσσολόγο. Η γλώσσα δεν είναι ένας απλός κατάλογος λέξεων που απεικονίζουν τον κόσμο που μας περιβάλλει (πβ. αντίθετα, στην Παλαιά Διαθήκη, στη Γένεση, την εντολή του Θεού στον Αδάμ να δώσει ονόματα στα ζώα και τα φυτά). Σύμφωνα με τον F. de Saussure, η γλώσσα είναι ένα πλέγμα σχέσεων μεταξύ σημείων, που αποτελούνται αναγκαστικά από δύο συνιστώσες: το σημαίνον και το σημαινόμενο (οι δύο όψεις ενός χαρτιού).

Σχέση δήλωσης: η σχέση μεταξύ σημείου και αντικειμένου αναφοράς (εξωγλωσσικής πραγματικότητας). Σχέση που ενδιαφέρει τον φιλόσοφο. Το σημειακό τρίγωνο των Στωικών φιλοσόφων: Λεκτόν (σημασία), φωνή (τύπος) και τυγχάνον (αντικείμενο αναφοράς). πβ Ogden &Richards The meaning of meaning (1923).

Ιδιότητες του γλωσσικού σημείου: Η γραμμικότητα. Η συμβατικότητα. Η μοναδικότητα.

Γραμμικότητα. Αφορά την ακουστική εικόνα. Οι φθόγγοι διαδέχονται ο ένας τον άλλον στον άξονα του χρόνου, με μια συγκεκριμένη σειρά. Δεν γίνεται να προφερθούν ταυτόχρονα δύο φθόγγοι ή δύο σημεία (λέξεις). Εξαίρεση, τα υπερτεμαχικά φαινόμενα: ο επιτονισμός, ο συλλαβικός τόνος (π.χ. στα ελληνικά), ο μουσικός τόνος (πχ. στα κινέζικα). Τα Calligrammes (βλ. σχετικό έγγραφο) του G. Apollinaire, μια προσπάθεια υπέρβασης της γραμμικότητας. (βλ. επίσης τη γλώσσα των εξωγήινων στην ταινία Arrival (H άφιξη) που δεν υπόκειται στον κανόνα της γραμμικότητας)

Συμβατικότητα. Η σχέση μεταξύ σημαίνοντος και σημαινόμενου είναι αυθαίρετη. Δεν υπάρχει λογική αιτία. Προῖόν σύμβασης μεταξύ των μελών μιας γλωσσικής κοινότητας. Αν δεν ήταν αυθαίρετο το γλωσσικό σημείο, α) δεν θα υπήρχαν διαφορετικές γλώσσες β) η ίδια γλώσσα δεν θα μεταβαλλόταν με την πάροδο του χρόνου. Τα γλωσσικά σημεία όμως μεταβάλλονται είτε ως προς το σημαίνον (παις, παιδί) είτε ως προς το σημαινόμενο (εκκλησία : συγκέντρωση ατόμων > ναός / μοχθηρός, κλπ.) Έχουμε, επίσης, το φαινόμενο των νεολογισμών, όπου νέα σημεία εισέρχονται στο λεξιλόγιο μιας γλώσσας.

Ένα πιθανό επιχείρημα κατά του αυθαίρετου χαρακτήρα του γλωσσικού σημείου: οι ονοματοποιίες ή ηχομιμητικές λέξεις. Όμως και αυτές διαφέρουν από γλώσσα σε γλώσσα (πβ. τον ήχο που μιμείται τη φωνή της πάπιας ή της αγελάδας σε διαφορετικές γλώσσες). Επίσης, οι ήχοι αυτοι, συχνά ενσωματώνονται στο εκάστοτε γλωσσικό σύστημα, αποκτώντας έτσι αυθαίρετα χαρακτηριστικά, π.χ. καταλήξεις (νιαουρίζω, miauler).

Mοναδικότητα. Τα σημεία υπάρχουν επειδή διαφέρουν μεταξύ τους. Δεν υπάρχει πλήρης ταύτιση μεταξύ δύο σημείων. Μπορεί να υπάρξει μερική ταύτιση:

α) Συνώνυμα. Ομοιότητα ως προς το σημαινόμενο, διαφορά ως προς το σημαίνον. Δεν υπάρχουν ταυτόσημες λέξεις. Υπάρχει πάντα κάποια διαφορά μεταξύ δύο λέξεων είτε στη γνωστική σημασία, είτε τη βιωματική σημασία, το επίπεδο ύφους, την κοινωνιόλεκτο, κλπ. (πβ. δέρμα -πετσί, μπαίνω -εισέρχομαι, σκοτώνω -φονεύω -καθαρίζω -ξεπαστρεύω, άρτος -ψωμί, κλπ.). Δεν χρησιμοποιούνται πάντα στα ίδια περιβάλλοντα.

β) Ομόηχα. Ταύτιση σημαίνοντος, ίδια ακουστική εικόνα,αλλά διαφορετική σημασία : λείπει, λύπη, λίπη/ κάνει, κάνη / ώμος, όμως (στα ομόγραφα ταύτιση και ως προς τη γραφή, π.χ. η κόρη του ματιού και η θυγατέρα). Πολλά ομόηχα στα ελληνικά (αλλά λίγα ομόγραφα) εξαιτίας της ιστορίας της γλώσσας (μονοφθογγισμός, ιωτακισμός).

Η ομοηχία διακρίνεται σε πολυσημία και ομωνυμία:

Πολυσημία: To ίδιο γλωσσικό σημείο που παρουσιάζει διαφορετικές σημασίες που συνδέονται ετυμολογικά: η γλώσσα (στο στόμα), η γλώσσα (του παπουτσιού), η γλώσσα (το ψάρι), η γλώσσα (γαλλική, ελληνική, κ.λπ). Ομόγραφα. 'Ενα λήμμα στο λεξικό.

Ομωνυμία: δύο ή περισσότερα γλωσσικά σημεία που συμπτωματικά συμπίπτουν ως προς τη μορφή. Συνήθως έχουν διαφορετική ορθογραφία (χήρος, χοίρος, φύλο, φύλλο, (τον) φίλο, κάνει, κάνη), αλλά υπάρχουν και ομώνυμα ομόγραφα (ο τόνος, το ψάρι, ο τόνος της λέξης, ο τόνος ως μονάδα βάρους). Στο λεξικό τα ομώνυμα καταχωρίζονται σε διαφορετικά λήμματα.

 

Η αξία του γλωσσικού σημείου: Κάθε γλωσσικό σημείο παίρνει την ιδιαίτερη αξία του, χάρη στις σχέσεις αντίθεσης που αναπτύσσει με τα άλλα γλωσσικά σημεία που συνυπάρχουν στο σύστημα της γλώσσας. Πλέγμα σχέσεων μέσα στη γλώσσα μεταξύ των διαφορετικών σημείων.

 Δείτε και τους παρακάτω συνδέσμους:

Για το γλωσσικό σημείο:

http://www.greek-language.gr/greekLang/studies/guide/thema_a1/06.html

http://www.komvos.edu.gr/glwssa/Lexiko/G/glossiko_simio.htm

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=282

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=80

http://www.greek-language.gr/greekLang/studies/history/thema_01/01.html

 

Για τη σημειολογία και τη σημείωση

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=341

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=26

 

 

Pour le signe linguistique, en français:

 

http://www.ac-grenoble.fr/PhiloSophie/logphil/notions/langage/convers/textes/saussure/signe.htm

 

 

Για τον F. de Saussure:

http://www.tovima.gr/relatedarticles/article/?aid=142414

 

 

 

 

Η γλώσσα ως δομή

Η γλώσσα , όπως και κάθε δομή (μια ορχήστρα, μια οικοδομή, μια κοινωνία, το σκάκι), αποτελείται από ένα σύνολο στοιχείων (φωνημάτων, μορφημάτων, λέξεων) και ένα σύνολο σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ αυτών. Σχέσεις σε δύο άξονες: συνταγματικές και παραδειγματικές.

Συνταγματικές σχέσεις: σχέσεις εν παρουσία, συνδυαστικότητα. Τα στοιχεία (είτε είναι φωνήματα είτε μορφήματα είτε λέξεις διαδέχονται το ένα τον άλλο μέσα στον χρόνο. Πβ. τη γραμμικότητα του γλωσσικού σημείου

Παραδειγματικές σχέσεις: σχέσεις εν απουσία, σχέσεις πιθανής αντικατάστασης. Όταν μιλάμε επιλέγουμε (τις περισσότερες φορές ασυνείδητα) τα στοιχεία που τελικά λέμε μέσα από ένα σύνολο ομοειδών στοιχείων.

Οι σχέσεις αυτές αναπτύσσονται σε διαφορετικά επίπεδα: φωνήματα, μορφήματα και λέξεις. Τα φωνήματα συνδυάζονται για να παράξουν νοήματα, αλλά τα ίδια από μόνα τους δεν έχουν σημασία. Η σημασία εμφανίζεται στα μορφήματα, που είναι οι μικρότερες μονάδες της γλώσσας που είναι φορείς σημασίας. π.χ η λέξη παιδίατρος έχει 3 μορφήματα: παιδ-ιατρ-ος

Υπάρχουν, επομένως, επιμέρους υποσυστήματα στο γενικό σύστημα, την υπερδομή της γλώσσας, επιμέρους επίπεδα στην ανάλυση μιας γλώσσας και σε κάθε επίπεδο αντιστοιχούν ομοειδή στοιχεία:

ΕΠΙΠΕΔΑ                                  ΣΤΟΙΧΕΙΑ 

Α. Στον τομέα της μορφής:

Φωνητική-Φωνολογία               Φθόγγοι-Φωνήματα

Μορφολογία                             Μορφήματα -Λέξεις

Σύνταξη                                    Σύνολα-Προτάσεις

Η γλώσσα  αποτελείται από στοιχεία που αναπτύσσονται σε διαφορετικά επίπεδα. Από το ένα επίπεδο περνάμε στο άλλα με ανάλυση (από κάτω προς τα πάνω) ή με σύνθεση (από πάνω προς τα κάτω)

Β) Στον τομέα των σημασιών, που διατρέχει τα παραπάνω επίπεδα:

Σημασιολογία                            Σημασίες (μορφημάτων, λέξεων ή προτάσεων)

Πραγματολογία                          Εκφωνήματα (προτάσεις σε συγκεκριμένη περίσταση επικοινωνίας)

 

 

Στόχος του γλωσσολόγου είναι να περιγράψει το σύστημα της γλώσσας, τη δομή της, να βρει από ποια στοιχεία αποτελείται στο κάθε επίπεδο και ποιοι κανόνες συνδέουν αυτά τα στοιχεία μεταξύ τους. Να περιγράψει τις συνταγματικές και τις παραδειγματικές σχέσεις μεταξύ των στοιχείων στα διαφορετικά επίπεδα. 

Οι αθλητές τρέχουν:  Γραμματική πρόταση, σύμφωνη με το γλωσσικό αίσθημα των ομιλητών της γλώσσας.

* Οι αθλητές τρέχει (Μη γραμματική πρόταση, πρόβλημα στο επίπεδο της μορφολογίας)

*Αθλητές οι τρέχουν (Μη γραμματική πρόταση, πρόβλημα στο επίπεδο της σύνταξης)

* Οι αφλητές τρέχουν (Μη γραμματική πρόταση, πρόβλημα στο επίπεδο της φωνητικής-φωνολογίας)

? Το βουνό τρέχει (Μη γραμματική πρόταση, πρόβλημα στο επίιπεδο της σημασιολογίας)

 

 

Δομισμός. Το κυρίαρχο ρεύμα στη γλωσσολογία σε Ευρώπη και Αμερική το πρώτο μισό του 20ού αιώνα.

Ο ευρωπαϊκός δομισμός (σχολή της Πράγας, του Λονδίνου, του Παρισιού) και αμερικανικός δομισμός  (L. Bloomfield).

Η γλωσσολογία, επιστήμη πιλότος για τις ανθρωπιστικές σπουδές στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα.

 

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=331

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=258

 http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/search.html?lq=%CE%B4%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82&dq=

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=291

 

 

Η γλώσσα ως δομή αποτελείται από α) ένα σύνολο στοιχείων και β) τις σχέσεις μεταξύ αυτών των στοιχείων. 

Τα στοιχεία της γλώσσας ανήκουν σε διάφορα επίπεδα (φωνήματα, μορφήματα, λέξεις). Οι σχέσεις μεταξύ των στοιχείων είναι

α) συνταγματικές σχέσεις (με ποια άλλα όμοια στοιχεία συνδυάζεται το κάθε στοιχείο στον λόγο) και

β) παραδειγματικές σχέσεις (ποια στοιχεία μπορούν να μπουν στη ίδια θέση, να αντικαταστήσει το ένα το άλλο).

Οι παραδειγματικές σχέσεις είναι βασικά σχέσεις αντίθεσης. Το κάθε στοιχείο (είτε είναι φώνημα είτε μόρφημα είτε λέξη) αποκτά την ιδιαίτερη αξία του μέσα στο σύστημα, από τις σχέσεις αντίθεσης που αναπτύσσει με τα άλλα όμοιά του στοιχεία. Για παράδειγμα, η αξία του φωνήματος  /b/, ορίζεται από την αντίθεση που υπάρχει μεταξύ του /b/ και του  /v/ ή του  /b/  και  του /m/ ή του  /b/ και του /δ/. Έτσι, από την αντίθεση μεταξύ του  /v/ και του  /b/  προκύπτει η διαφορά στις σημασίες των λέξεων /βαίνω /΄vεno/ και  μπαίνω    /΄bεno/.

Ανάλογες σχέσεις αντίθεσης έχουμε και με στοιχεία άλλων επιπέδων: μορφήματα ή λέξεις. Η λέξη αγαπώ διαμορφώνει τη σημασία της από την αντίθεσή της με τις άλλες (όμοιες εν μέρει) λέξεις που υπάρχουν στο σύστημα: μισώ, συμπαθώ, έλκομαι, γουστάρω, μ' αρέσει, κλπ. Μέσα από αυτό το πλέγμα σχέσεων, που κάθε στοιχείο έχει με τα όμοιά του, δημιουργείται η ιδιαίτερη θέση του μέσα στο σύστημα της γλώσσας, η αξία του. Π.χ. η λέξη "χλιαρός" τοποθετείται ανάμεσα στις λέξεις "ζεστός" και "δροσερός", κοκ.

Αν λείψει ένα στοιχείο του συστήματος, τα υπόλοιπα τείνουν να καλύψουν το κενό που αφήνει αυτό το στοιχείο. Αυτό έγινε, λ.χ. με τον δυικό αριθμό στη νέα ελληνική: το κενό καλύφθηκε από τον πληθυντικό αριθμό.

Κάθε γλώσσα αποτελεί διαφορετικό σύστημα, και επομένως, μεταξύ των στοιχείων της, π.χ. των λέξεων, αναπτύσσονται διαφορετικού είδους σχέσεις. Το να μάθεις μια ξένη γλώσσα δεν είναι να μάθεις μια λίστα από λέξεις που αντιστοιχούν στις λέξεις της μητρικής σου, αλλά να κατανοήσεις τις σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα στο σύστημα της ξένης γλώσσας μεταξύ των στοιχείων της. Το πλέγμα των σχέσεων της λέξης "amour", δεν είναι το ίδιο με αυτό της λέξης "αγάπη" ή "love". 

Βλ. το λεξικό του Θ. Βοσταντζόγλου "Αντιλεξικόν ή ονομαστικόν της νεοελληνικής γλώσσης"

Άσκηση στο αμφιθέατρο: Το πλέγμα σχέσεων της λέξης ΑΓΑΠΗ και της λέξης AMOUR

 

Για τις συνταγματικές και παραδειγματικές σχέσεις, δείτε και εδώ:

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=331

 

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=258

H θεωρία της διπλής άρθρωσης της γλώσσας του γάλλου γλωσσολόγου André Martinet.

Η γλώσσα είναι αρθρωτή σε δύο επίπεδα:

Tο πρώτο επίπεδο άρθρωσης περιλαμβάνει τις ελάχιστες μονάδες που έχουν σημασία, δηλ. τα μορφήματα (ή κατά τον  Martinet μονήματα). Τα μορφήματα συναρθρώνονται ώστε να δημιουργηθούν μεγαλύτερες μονάδες: λέξεις, φράσεις, προτάσεις.

Το δεύτερο επίπεδο άρθρωσης, περλαμβάνει τις ελάχιστες μονάδες της γλώσσας που δεν είναι φορείς σημασίας, δηλ. τα φωνήματα, τα οποία συναρθρώνονται κατασκευάζοντας στοιχεία που είναι φορείς σημασίας, δηλ. τα μορφήματα.

Επομένως, η γλώσσα είναι αρθρωτή σε δύο επίπεδα, ένα επίπεδο στοιχείων με σημασία και ένα επίπεδο που αφορά στοιχεία χωρίς σημασία. Μόνο η γλώσσα ως σύστημα επικοινωνίας χαρακτηρίζεται από τη διπλή άρθρωση. Αποτέλεσμα της διπλής άρθρωσης, η οικονομία και η παραγωγικότητα

Οικονομία: με τον συνδυασμό μερικών  δεκάδων στοιχείων (φωνημάτων) προκύπτουν χιλιάδες μορφήματα και με το συνδυασμό των μορφημάτων, δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες λέξεων και άπειρος αριθμός προτάσεων.

Παραγωγικότητα: Μπορούμε με έναν περιορισμένο αριθμό στοιχείων (φωνημάτων ή μορφημάτων) να δημιουργούμε άπειρα μηνύματα, τα οποία δεν έχουμε ξαναπροφέρει ποτέ και να κατανοούμε έναν άπειρο αριθμό μηνυμάτων τα οποία δεν έχουμε ξανακούσει ποτέ.

 

Για περισσότερα στοιχεία δείτε εδώ:

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=8

http://www.komvos.edu.gr/glwssa/Lexiko/D/dipli_arthrosi.htm

Λόγος (langage): η καθολική συμβολική ικανότητα των ανθρώπων για επικοινωνία μέσω φυσικών γλωσσών. Παγκόσμιο, πανανθρώπινο χαρακτηριστικό. Πολλές επιστήμες ασχολούνται με τον λόγο: φιλολογία, ανθρωπολογία, ψυχανάλυση, νευρολογία, σημειολογία, μεταφρασεολογία, φυσική, ιατρική, κ.ο.κ. Για τον Saussure δεν μπορεί ο Λόγος να είναι το αντικείμενο της Γλωσσολογίας. Πρέπει η Γλωσσολογία ως νέα επιστήμη (αρχές του 20ού αιώνα) να αποκτήσει το δικό της διακριτό γνωστικό αντικείμενο, και αυτό είναι η Γλώσσα.

Γλώσσα (langue):  Τα επιμέρους συστήματα με τα οποία εκδηλώνεται και πραγματοποιείται η καθολική ανθρώπινη ικανότητα του λόγου.

Ο F. de Saussure κάνει διάκριση μεταξύ γλώσσας (langue) και ομιλίας (parole).

Γλώσσα: κοινωνικός χαρακτήρας, κώδικας, εσωτερική πλευρά, γνώση, μόνιμη.

Ομιλία: ατομικός χαρακτήρας, χρήση του κώδικα, εξωτερική πλευρά, πράξη, πρόσκαιρη.

 Αντικείμενο λοιπόν του γλωσσολόγου, σύμφωνα με τον Saussure, είναι η γλώσσα (η κοινή γνώση για τη γλώσσα που μοιράζονται όλοι οι ομιλητές της) και όχι η ομιλία (οι επιμέρους πραγματώσεις της γλώσσας από τον κάθε ομιλητή χωριστά και σε κάθε περίσταση επικοινωνίας). Δεν ενδιαφέρεται ο γλωσσολόγος π.χ. για τους διαφορετικούς τρόπους προφοράς ενός φωνήματος από διαφορετικούς ομιλητές. Η επικοινωνία είναι εφικτή γιατί αγνοούμε αυτούς τους διαφορετικούς τρόπους προφοράς και κρατάμε τη βασική πληροφορία, δηλαδή το φώνημα. Ο γλωσσολόγος-φωνολόγος δεν θα καταγράψει, επομένως, όλα τα διαφορετικά [s] που θα ακούσει, αλλά το κοινό αφηρημένο στοιχείο που κρύβεται πίσω από τους διαφορετικούς φθόγγους, το φώνημα /s/.

Ο Χ μιλάει ελληνικά: α) ξέρει ελληνικά, έχει τη γνώση (γλώσσα), β) αυτή τη στιγμή μιλάει ελληνικά (εφαρμόζει αυτή τη γνώση και αυτή τη στιγμή μιλάει ελληνικά).

Αντικείμενο του γλωσσολόγου σύμφωνα με τον F. de Saussure είναι η γλώσσα και όχι η ομιλία.

Ο Νoam Chomsky κάνει διάκριση μεταξύ γλωσσικής ικανότητας (competence)/γλωσσικής επιτέλεσης (performance).

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=279

 

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=316

Προκειμένου να μελετηθεί η γλώσσα, που αποτελεί ένα περίπλοκο σύστημα, ο δομισμός όρισε διαφορετικά επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης. Κάθε επίπεδο γλωσσικής ανάλυσης μελετά ομοειδή στοιχεία, μονάδες.

 

Επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης

  Niveaux d'analyse linguistique                             Μονάδες (Unités)

Φωνητική          (phonétique)                                          φθόγγοι  (sons)

Φωνολογία        (phonologie)                                            φωνήματα (phonèmes)

Μορφολογία      (morphologie)                                     μορφήματα και λέξεις  (morphèmes, mots)

Σύνταξη            (syntaxe)                                         σύνολα και προτάσεις        (groupes, phrases)

Η λίστα αυτή διαβάζεται και προς τις δύο κατευθύνσεις:

Από πάνω προς τα κάτω (συνθετικά): Ο συνδυασμός των φθόγγων ή των φωνημάτων (μονάδες της δεύτερης άρθρωσης) δημιουργεί μορφήματα (μονάδες της πρώτης άρθρωσης, που είναι φορείς σημασίας), ο συνδυασμός των μορφημάτων δημιουργεί λέξεις, ο συνδυασμός λέξεων δημιουργεί σύνολα (ονοματικό σύνολο, ρηματικό σύνολο κλπ), ο συνδυασμός συνόλων δημιουργεί προτάσεις. Ο συνδυασμός προτάσεων δημιουργεί τα κείμενα.

Από κάτω προς τα πάνω (αναλυτικά): Τα κείμενα αποτελούνται από προτάσεις, οι προτάσεις από σύνολα, τα σύνολα από λέξεις, οι λέξεις από μορφήματα, τα μορφήματα από φωνήματα ή φθόγγους.

Τα παραπάνω επίπεδα ασχολούνται με τη μορφή, δηλαδή με το σημαίνον.

Με το σημαινόμενο ασχολούνται: 

η Σημασιολογία (λεξική ή προτασική, sémantique lexicale ou phrastique)

η Πραγματολογία (pragmatique) και η Γλωσσολογία του Εκφερόμενου λόγου (énonciation). H Πραγματολογία και η Γλωσσολογία του Εκφερόμενου λόγου μελετούν τη σημασία που παίρνει ένα συγκεκριμένο εκφώνημα (énoncé) σε μια συγκεκριμένη περίσταση επικοινωνίας, λαμβάνοντας υπόψη ποιος το λέει, σε ποιον το λέει, πότε, πού, για ποιον λόγο.

Αντίθετα, η Σημασιολογία μελετά τη σημασία ανεξάρτητα από τις συγκεκριμένες περιστάσεις επικοινωνίας, σε αφηρημένο επίπεδο.

Για παράδειγμα το εκφώνημα "Έλα" μπορεί, ανάλογα με την περίσταση επικοινωνίας να σημαίνει πρόσκληση, διαταγή, παράκληση, έκπληξη, ανυπομονησία, ερώτηση (να επαναλάβει ο άλλος αυτό που είπε), έναρξη επικοινωνίας (φατική λειτουργία, πχ στο τηλέφωνο). Πρόκειται για διαφορετικά εκφωνήματα που εκφράζουν,πραγματώνουν την ίδια αφηρημένη  πρόταση:  "Έλα" = προχώρησε προς το σημείο του ομιλητή.

Τέλος, η Κειμενογλωσσολογία (Linguistique textuelle) ασχολείται με τα κείμενα, δηλαδή με ενότητες που υπερβαίνουν τα όρια της πρότασης. 

Η δομιστική αυτή κατάτμηση της γλώσσας σε ξεχωριστά επίπεδα έχει γίνει αντικείμενο κριτικής (πχ. Antoine Culioli)

 

Στη συνέχεια του μαθήματος θα δούμε αυτά τα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης αναλυτικά ένα προς ένα.

 

Διάκριση μεταξύ φθόγγου και φωνήματος. Η φωνητική μελετά τους φθόγγους: Μελέτη των γλωσσικών ήχων ως φυσικών μονάδων, ανεξάρτητα από συγκεκριμένη γλώσσα. Οι ήχοι από την πλευρά της ύλης (π.χ. διαφορετικοί τρόποι προφοράς του [s] ανάλογα με τον ομιλητή ή τις διαφορετικές στιγμές προφοράς από τον ίδιο ομιλητή). Η φωνολογία μελετά τους ήχους όχι ως φυσικές μονάδες αλλά ως αφηρημένα στοιχεία, ως λειτουργικές μονάδες ενός συγκεκριμένου γλωσσικού συστήματος.

Κλάδοι της φωνητικής: Αρθρωτική φωνητική (μελετά την παραγωγή των φθόγγων από τον ομιλητή μιας γλώσσας), ακουστική φωνητική (μελετά τη διάδοση των φθόγγων) και ακροατική φωνητική (μελετά την πρόσληψη των φθόγγων, τη φάση επεξεργασίας τους από τον εγκέφαλο του ακροατή).

Αρθρωτική φωνητική: Από τα τέλη του 19ου αι. Τα φωνητήρια όργανα.

Το διεθνές φωνητικό αλφάβητο (αγγλ. IPA, γαλλ. ΑPI) (προκύπτει από την ευρύτερη περιγραφή φθόγγων). Καθιερώθηκε το 1888 από τον Διεθνή Φωνητικό Σύνδεσμο. 118 σύμβολα.

Σύμβολα από το ΔΦΑ για τους φθόγγους που απαντούν στην ελληνική γλώσσα (βλ. φυλλάδιο στην στήλη Εγγραφα).

Περιγραφή φθόγγων σύμφωνα με τον τρόπο και τον τόπο άρθρωσης. Φωνήεντα/σύμφωνα.

Σύμφωνα: άηχα, ηχηρά     / κλειστά, τριβόμενα      / χειλικά, ακρογλωσσικά, ραχιαία.

Φωνήεντα: ανοικτά, κλειστά, μέσα / πρόσθια, οπίσθια, κεντρικά.

Το φωνηεντικό τραπέζιο.

(Βλ. φυλλάδια στην στήλη Έγγραφα)

 

Δείτε τα σχετικά Έγγραφα στον φάκελλο Φωνητική

Δείτε για περισσότερες πληροφορίες εδώ:

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=74

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/search.html?c=%CF%86%CF%89%CE%BD%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE

 

http://www.komvos.edu.gr/glwssa/Lexiko/F/Fonitiki.htm

http://www.komvos.edu.gr/dictionaries/triantafyllidis/phonetics.htm

 

http://www.komvos.edu.gr/glwssa/Lexiko/F/fonitikes_xordes.htm

 

Ασκηση φωνητικής μεταγραφής:

Να μεταγράψετε σύμφωνα με το Διεθνές Φωνητικό Αλφάβητο όλες τις λέξεις από τη φωτοτυπία για το Διεθνές Φωνητικό Αλφάβητο - Φθόγγοι της Ελληνικής (βλ. στα Έγγραφα). 

Η διόρθωση θα ανέβει στο e-class σε δεκαπέντε μέρες

Η φωνολογία μελετά τη λειτουργία των φθόγγων σε μια συγκεκριμένη γλώσσα. Αγνοούνται οι διαφορές στην προφορά ενός φθόγγου, που δεν επηρεάζουν την κατανόηση του μηνύματος, και εξετάζεται το ποιοι φθόγγοι είναι λειτουργικοί σε μια συγκεκριμένη γλώσσα, δηλ. ποιοι φθόγγοι έχουν διαφοροποιητική αξία. Οι φθόγγοι που έχουν διαφοροποιητική αξία, δηλαδή που διαφοροποιούν σημασίες λέγονται φωνήματα. Για να βρούμε ποιοι φθόγγοι είναι φωνήματα σε μια γλώσσα χρησιμοποιούμε τη  μέθοδο με τα ελάχιστα ζεύγη, δηλαδή δύο λέξεις που διαφοροποιούνται μόνο ως προς ένα φθόγγο: /konos/ ~ /ponos/, τα /p/ και /k/ είναι φωνήματα της Ελληνικής, γιατί διαφοροποιούν σημασίες. Αντίθετα το [a] και το [ã] (έρρινο α) δεν είναι φωνήματα στη ν. ελληνική γιατί δεν διαφοροποιούν σημασίες. Όμως στη γαλλική αυτοί οι δύο φθόγγοι αντιπροσωπεύουν και διαφορετικά φωνήματα διότι διαφοροποιούν σημασίες (à , en). Το ίδιο με το [i] και το [y]:στα ελληνικά δεν είναι φωνήματα, ενώ στα γαλλικά είναι (vie, vue). Η έννοια του φωνήματος, επομένως, είναι σχετική με την εκάστοτε γλώσσα που εξετάζουμε, ενώ η έννοια του φθόγγου μπορεί να μελετηθεί ανεξάρτητα από γλώσσες, ως ένα φυσικό, ακουστικό φαινόμενο.

Τα φωνήματα μιας γλώσσας είναι οι φθόγγοι που έχουν διαφοροποιητική αξία στη γλώσσα αυτή. Τα φωνήματα είναι οι ελάχιστες μονάδες μιας γλώσσας που δεν φέρουν σημασία, αλλά διαφοροποιούν σημασίες. Δηλαδή μόνο του ένα φώνημα δεν σημαίνει τίποτα, το /p/, για παράδειγμα. Όμως διαφοροποιεί σημασίες γιατί αν μπει αυτό έναντι άλλου φωνήματος, π.χ του /k/, αλλάζει η σημασία της λέξης (ponos, konos) .Ένα φώνημα ενδέχεται να παρουσιάζει αλλόφωνα, δηλαδή διαφορετικές πραγματώσεις, ανάλογα με το περιβάλλον όπου βρίσκεται.

Τα αλλόφωνα: δύο διαφορετικοί φθόγγοι, διαφορετικές πραγματώσεις του ίδιου φωνήματος, διαφορετική προφορά: [κa΄los] (καλός), [cε΄ri] (κερί). Τα αλλόφωνα βρίσκονται σε συμπληρωματική κατανομή: δηλαδή στο περιβάλλον που υπάρχει το ένα δεν μπορεί να υπάρχει το άλλο. Η παρουσία του ενός αποκλείει την παρουσία του άλλου. (Βλ. στη στήλη Έγγραφα κατάλογο με φωνήματα που έχουν αλλόφωνα στα ν. ελληνικά)

Οι ελεύθερες παραλλαγές είναι διαφορετικές πραγματώσεις του ίδιου φωνήματος και βρίσκονται σε ισοδύναμη κατανομή, δηλαδή στο ίδιο περιβάλλον. Το αν θα επιλεγεί ο ένας ή ο άλλος φθόγγος εξαρτάται από τα κοινωνικά χαρακτηριστικά του ομιλητή (ηλικία, φύλο, καταγωγή, μόρφωση, κτλ.) ή από την περίσταση επικοινωνίας. Λ.χ. η λέξη νησί

[ni΄si]    [ ɲi΄si]

όπως προφέρεται στην κοινή νεοελληνική ή από έναν Πελοποννήσιο (με ουρανικό ν).

Η διαδικασία εξεύρεσης των φωνημάτων μιας γλώσσας. Καταγραφή φωνητική, εξεύρεση φωνημάτων με τη μέθοδο των ελάχιστων ζευγών, εξεύρεση αλλοφώνων και ελεύθερων παραλλαγών.

 

Παραδειγματικές και συνταγματικές σχέσεις μεταξύ φωνημάτων.

Διαφοροποιητικά χαρακτηριστικά, φωνολογικό περιεχόμενο.

Παθήσεις φωνημάτων.

 

Δείτε στη στήλη Έγγραφα, στον φάκελο Φωνολογία τα σχετικά έγγραφα : Το φωνολογικό σύστημα της νέας ελληνικής, Τα φωνήματα της νέας ελληνικής που εμφανίζουν αλλόφωνα.

Οδηγίες για τη φωνητική και φωνολογική μεταγραφή θα βρείτε στη στήλη Έγγραφα.

 

Όταν μεταγράφουμε φωνητικά μια λέξη την βάζουμε σε όρθιες αγκύλες [΄ponos]. Όταν μεταγράφουμε φωνολογικά, την βάζουμε σε πλάγιες μπάρες /΄ponos/.  Για να εξασκηθείτε στη φωνητική και τη φωνολογική μεταγραφή μπορείτε να μεταγράψετε τις λέξεις που υπάρχουν στο Έγγραφο: Φθόγγοι της νέας ελληνικής με το ΔΦΑ. Οι σωστές απαντήσεις θα αναρτηθούν σε 1 βδομάδα.

Για περισσότερα διαβάστε εδώ:

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=72

 

http://www.komvos.edu.gr/glwssa/Lexiko/A/Alofono.htm

Δυσκολίες στον ορισμό της έννοιας λέξη.

Μόρφημα (ή μόνημα): η μικρότερη μονάδα έκφρασης που είναι φορέας σημασίας.

Μορφολογία: μελέτη των σχέσεων μεταξύ των μορφημάτων στο όριο της λέξης, μελέτη της εσωτερικής δομής της λέξης.

Είδη μορφημάτων: ανεξάρτητα, εξαρτημένα / γραμματικά, λεξικά.

Κλίση των λέξεων, ανάλογα με γραμματικές κατηγορίες προσώπου, αριθμού, χρόνου, φωνής, γένους, κλπ.

Σχηματισμός λέξεων: Παραγωγή. Ρίζα και παραθήματα (ή προσφύματα): προθήματα και επιθήματα.

Σύνθεση (ρίζα, θέμα = 2 λεξικά μορφήματα ή και περισσότερα).

Διάκριση μορφήματος και μορφής (το μόρφημα είναι το σύνολο των μορφών που έχουν το ίδιο περιεχόμενο. Μόρφημα : επίπεδο σημαινόμενου, μορφή: επίπεδο σημαίνοντος).

Αλλόμορφα: συμπληρωματική κατανομή : /fiγ/ - /fij/, /trεx/ - /trεk/ φωνολογικά καθορισμένα

                         /tro/ - /fa/: μορφολογικά καθορισμένα

Eλεύθερα εναλλασσόμενοι τύποι: ισοδύναμη κατανομή: /aγap-usa/ - /aγap-aγa/

Τυπολογία γλωσσών με μορφολογικά κριτήρια.

Αναλυτικές: 1 λέξη = 1 μόρφημα (βιετναμέζικη, κινέζικη)

Συνθετικές: 1 λέξη, περισσότερα μορφήματα: Συγκολλητικές και κλιτές:

Συγκολητικές : 1 μόρφημα = 1 μορφή (τουρκική, σουαχίλι)

Κλιτές:  1 μόρφημα, περισσότερες μορφές ({πληθυντικός}: /a/, /εs/, /us/, /aδεs/, /on/, κλπ.), 

            1 μορφή, περισσότερα μορφήματα (/εs/: πληθυτικός αριθμός, θηλυκό ή αρσενικό γένος, ονομαστική πτώση).

Ασκηση: Κατάτμηση σε μορφήματα λέξεων της ελληνικής και της γλώσσας Σουαχίλι.

 

Για περισσότερες πληροφορίες δείτε εδώ:

 http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=627

 

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=61

 

http://www.komvos.edu.gr/glwssa/Lexiko/M/Morfima.htm

 

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=120

 

 

Αντικείμενο της σύνταξης είναι η δομή της πρότασης. Στο πρώτο επίπεδο της διπλής άρθρωσης (σε αυτό που συνενώνονται στοιχεία που έχουν σημασία για να δημιουργήσουν στοιχεία που επίσης έχουν σημασία) ανήκουν η μορφολογία και η σύνταξη. Η μορφολογία μελετά τη συνάρθρωση μορφημάτων για τη δημιουργία λέξεων. Η σύνταξη μελετά τη συνάρθρωση λέξεων για τη δημιουργία φράσεωνσυνόλων) και προτάσεων. Το ανώτατο όριο είναι η πρόταση.

Δυσκολίες στον ορισμό της έννοιας πρόταση. Ορισμοί με κριτήρια γραφής ή σημασιολογικά κριτήρια.

Τυπικός ορισμός, με βάση τη δομή της πρότασης: Η πρόταση συνδέει ένα υποκείμενο με ένα κατηγόρημα και ανήκει υποχρεωτικά σε κάποιον τύπο. Δηλαδή, μπορεί να είναι:

Α. αποφαντική, ερωτηματική ή προστακτική,

Β. καταφατική ή αρνητική,

Γ. ενεργητική ή παθητική.

Η βασική πρόταση που  χρησιμεύει ως βάση για την περιγραφή όλων των άλλων τύπων προτάσεων, ακόμα και των ελλειπτικών, είναι αποφαντική, καταφατική και ενεργητική. Π.χ.: Ο μαθητής διαβάζει την άσκηση. 

Διάκριση μεταξύ πρότασης και εκφωνήματος. Η βασική πρόταση είναι μια κατασκευή του γραμματικού και του γλωσσολόγου με σκοπό τη ρύθμιση ή την περιγραφή της γλώσσας. Συνήθως όταν μιλάμε και όταν γράφουμε δεν χρησιμοποιούμε τέτοιου είδους προτάσεις, αλλά εκφωνήματα. Τα εκφωνήματα εντάσσονται μέσα σε μία συγκεκριμένη περίσταση επικοινωνίας και συνήθως δεν έχουν τη μορφή μιας βασικής πρότασης: Δώσ' το μου. Φύγε, Τι μου λες βρε παιδάκι μου, Για κοίτα τι κάνει! κλπ.

Είναι αδύνατον να περιγραφούν όλες οι προτάσεις μιας γλώσσας, όπως περιγράφονται όλα τα φωνήματά της. Περιγραφή μοντέλων, κανόνων που επιτρέπουν την παραγωγή όλων των γραμματικών προτάσεων και τον αποκλεισμό των αντιγραμματικών.

 Γραμματικές και αντιγραμματικές προτάσεις. Το αίσθημα του φυσικού ομιλητή για το τι είναι σωστό, τι λέγεται (γραμματικές προτάσεις) και τι δεν λέγεται (αντιγραμματικές προτάσεις) στη γλώσσα του. Αποφυγή της έννοιας του "λάθους" που είναι αξιολογικά και πολλές φορές ακόμα και ηθικά φορτισμένη. Όλοι οι ομιλητές μιας γλώσσας, χωρίς να το έχουν διδαχθεί στο σχολείο, μπορούν να κρίνουν αν μια πρόταση είναι γραμματική ή αντιγραμματική. Όλοι οι ομιλητές μιας γλώσσας έχουν γνώση:

1. Για τη λογική δομή των προτάσεων, δηλαδή για το ποιος κάνει τι σε ποιον. Π.χ. στις προτάσεις; Ο επισκέπτης κατέστρεψε τον πίνακα, Ο πίνακας καταστράφηκε η λογική δομή είναι η ίδια, αλλάζει η σύνταξη και αυτό είναι γνωστό σε όλους τους ομιλητές της ελληνικής. Στην παθητική φωνή ο δράστης και το υποκείμενο δεν ταυτίζονται, σε αντίθεση με την ενεργητική φωνή.

2. Για τη γραμμική δομή ή τη γραμμικότητα της πρότασης, δηλαδή για το ποια σειρά λέξεων ή όρων επιτρέπεται και ποια δεν επιτρέπεται. Π.χ. η πρόταση: * Επισκέπτης τον κατέστρεψε ο πίνακα είναι μη γραμματική, δηλαδή μη αποδεκτή από τους ομιλητές της ελληνικής, ακόμα και από τα μικρά παιδιά. (Ο αστερίσκος πριν από μια πρόταση δηλώνει τον αντιγραμματικό χαρακτήρα της).

3. Για την παραδειγματική δομή των προτάσεων, δηλαδή για το ποιοι συνδυασμοί λέξεων ή ποιες λέξεις μπορούν να αλληλο-αντικατασταθούν σε μια πρόταση. Π.χ στη θέση του Ο επισκέπτης μπορώ να βάλω Ο Γιάννης, Αυτός, Το μικρό παιδί, Η μαμά μου, Ο απρόσεκτος επισκέπτης που κρατούσε ένα ζεστό καφέ, κλπ. Όλα αυτά τα στοιχεία που αντικαθιστούν το ένα το άλλο αποτελούν ένα παράδειγμα και συνεπώς ανήκουν στην ίδια γραμματική κατηγορία. Στο παράδειγμά μας, αποτελούν Ονοματικές Φράσεις.

4. Για την ιεραρχική δομή των προτάσεων, δηλαδή για το γεγονός ότι οι λέξεις μέσα σε μια πρόταση δεν διαδέχονται απλά η μία την άλλη, αλλά συνενώνονται με άλλες λέξεις για να δημιουργήσουν ευρύτερες κατηγορίες (τα παραδείγματα που αναφέραμε στο 3), που με τη σειρά τους συνενώνονται με άλλες κατηγορίες για να δημιουργήσουν ακόμα ευρύτερες κατηγορίες, ως την ανώτατη κατηγορία που είναι η πρόταση. Η ανάλυση σε άμεσα συστατικά αποσκοπεί να δείξει αυτή την ιεραρχική δομή των προτάσεων.

 Ανάλυση σε άμεσα συστατικά (L. Bloomfield, Language 1933, R. Wells). Kριτήρια για την αναγνώριση των φράσεων, δηλαδή για το ποιες λέξεις αποτελούν φράση ή σύνολο (groupe ou syntagme). Δεν είναι κριτήρια σημασιολογικά, αλλά τυπικά: Υποκατάσταση, μετακίνηση, παράφραση, παράλειψη, επέκταση, κλπ.

Aπεικόνιση της ιεραρχικής δομής με δέντρο-διάγραμμα.

Νoam Chomsky, 1957, Syntactic structures και 1965, Aspects of the theory of syntax.Γραμματική της φραστικής δομής. Βελτιώνει την ανάλυση σε άμεσα συστατικά του Bloomfield, ασκώντας κριτική στον δομισμό, ο οποίος αρκείται στην ανάλυση δεδομένων ενός συγκεκριμένου corpus. Ο Chomsky εισάγει δύο βασικές έννοιες: Τη δημιουργικότητα της γλώσσας και τη διάκριση σε βαθιά και επιφανειακή δομή. Ορίζει τις γραμματικές κατηγορίες και τους κανόνες φραστικής δομής. Πέντε βασικές λεξικές κατηγορίες: Ονομα (Ο), Ρήμα (Ρ), Επίθετο (Ε), Πρόθεση (Πρ) και Επίρρημα (Επιρ), που είναι και οι κεφαλές των αντίστοιχων φραστικών κατηγοριών (Ονοματική φράση: ΟΦ, Ρήματική Φράση: ΡΦ, Επιθετική φράση: ΕΦ, Προθετική φράση: ΠρΦ και Επιρρηματική φράση: Επιρ Φ). Ο φραστικός δείκτης μιας πρότασης αποτυπώνει την ανάλυσή της σε άμεσα συστατικά και έχει τη μορφή ενός δέντρου διαγράμματος.

Δημιουργικότητα της γλώσσας: Οι ομιλητές μιας γλώσσας είναι ικανοί να παράγουν και να κατανοούν άπειρο αριθμό προτάσεων, που δεν έχουν ξαναπεί ή ξαναακούσει. Σκοπός του γλωσσολόγου είναι να περιγράψει αυτή την ικανότητα, και να διατυπώσει κανόνες που επιτρέπουν την παραγωγή αυτών των προτάσεων και αποτυπώνουν τους ενδιάθετους κανόνες, που γνωρίζουν όλοι οι ομιλητές μιας γλώσσας.

Γενετική-μετασχηματιστική γραμματική.

Γενετική: Ένας κανόνας επιτρέπει τη δημιουργία άπειρου αριθμού γραμματικών προτάσεων. Λειτουργεί ως γεννήτρια γραμματικών προτάσεων. Η γραμματική σκοπεύει να περιγράψει τον τρόπο λειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου ενός "ιδανικού" ομιλητή.

Μετασχηματιστική: διακρίνει δύο επίπεδα ανάλυσης: τη βαθιά δομή και την επιφανειακή δομή. Το πέρασμα από τη βαθιά δομή στην επιφανειακή γίνεται με κανόνες που ονομάζονται μετασχηματιστικοί κανόνες. Λ.χ. το πέρασμα από την ενεργητική στην παθητική σύνταξη γίνεται με τον κανόνα της παθητικοποίησης.

Αμφισημία και δομική αμφισημία: δύο διαφορετικές βαθιές δομές που στην επιφάνεια συμπίπτουν: Ο Γιάννης κτύπησε τον κύριο με το μπαστούνι.

Μελέτη της σημασίας λέξεων και προτάσεων. Λεξική σημασιολογία και φραστική (προτασική) σημασιολογία. 

Η σημασία, αντικείμενο και άλλων επιστημών (φιλοσοφία, ψυχολογία, φιλολογία, λεξικολογία, λεξικογραφία).

Ετυμολογία, Λεξικογραφία.

«Παραμελημένος» κλάδος στη γλωσσολογία έως τη δεκαετία του 70. Ο αμερικάνικος δομισμός: α-σημασιολογικός. L. Bloomfield, 1933, Language). Σημασιολογικές μελέτες στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού δομισμού: Η θεωρία των σημασιολογικών πεδίων του Jost Trier (Der deutsche Wortschatz im Sinnbezirk des Verstandes, 1931) και η θεωρία των σημασιολογικών χαρακτηριστικών του δανού γλωσσολόγου Louis Hjelmslev (1889-1965), Prolegomena to a theory of language [1943], 1974. Υπόθεση ισομορφίας:  τα σημασιολογικά χαρακτηριστικά είναι οι ελάχιστες μονάδες που συνθέτουν τα σημαινόμενα σε κάθε γλώσσα, όπως τα φωνήματα είναι οι ελάχιστες μονάδες που συνθέτουν τα σημαίνοντα. Ανάλυση σε σημασιολογικά χαρακτηριστικά των λεξημάτων: ΠΑΤΕΡΑΣ, ΜΗΤΕΡΑ, ΚΟΡΗ, ΘΕΙΑ. Η αρχή ότι όλες οι έννοιες απαρτίζονται από απλούστερες που αποτελούν το "αλφάβητο" της ανθρώπινης σκέψης απαντά ήδη στον Leibniz (1646-1716). H ανάλυση όμως του Hjelmslev δεν αφορά καθολικές έννοιες, αλλά το λεξιλόγιο κάθε γλώσσας ως ξεχωριστού συστήματος.

Η θεωρία των σημασιολογικών πεδίων του γερμανού γλωσσολόγου Jost Trier: Το λεξιλόγιο μιας γλώσσας οργανώνεται σε ομάδες με συναφείς σημασίες: π.χ. οι όροι που δηλώνουν συγγένεια, χρώματα, έπιπλα, εργαλεία, ζώα, κλπ. αποτελούν ξεχωριστά σημασιολογικά πεδία. Η κάθε λέξη έχει τη θέση της (την αξία της) μέσα στο πεδίο, με βάση τις σχέσεις που αναπτύσσει με τις άλλες λέξεις του ίδιου πεδίου. Η ιδέα αυτή έχει εφαρμοστεί στην εκμάθηση ξένων γλωσσών, στη διδασκαλία του λεξιλογίου και στα εννοιολογικά λεξικά, τους "θησαυρούς", όπως π.χ. το Αντιλεξικό του Θ. Βοσταντζόγλου.

 

Διάφορα είδη σημασίας:

Aναφορική /περιγραφική/γνωστική: αποδίδει την εξωγλωσσική πραγματικότητα με ουδέτερο τρόπο.

Συνδέεται με την αναφορική λειτουργία της γλώσσας (βλ. λειτουργίες της γλώσσας, σύμφωνα με τον R. Jakobson).

Eκφραστική/βιωματική/ συναισθηματική: σχετίζεται με την προσωπικότητα του κάθε ομιλητή,  τα βιώματά του, τα συναισθήματα που του προκαλεί μια λέξη. Λ.χ. η λέξη θάλασσα έχει διαφορετική βιωματική σημασία για έναν ναυτικό, έναν εφοπλιστή, έναν νησιώτη ή έναν ορεσίβιο. Λέξεις όπως φιλότιμο, ντομπροσύνη, ρωμέικο έχουν ιδιαίτερη βιωματική σημασία για τους Έλληνες. Στη μετάφραση αυτών των λέξεων σε άλλη γλώσσα η βιωματική σημασία είναι δύσκολο να αποδοθεί. Κάτι αντίστοιχο έχουμε στα αγγλικά με τη λέξη privacy ή στα γαλλικά με τις λέξεις gourmet ή complicité.

Συνδέεται με την εκφραστική λειτουργία.

Kοινωνική σημασία: σχετίζεται με την κοινωνική ομάδα που χρησιμοποιεί μια συγκεκριμένη λέξη.  Π.χ. ο τύπος φοιτητές σε σχέση με τον τύπο φοιτηταί, 7η τέχνη vs σινεμαδάκι, κρασί vs oίνος.

 

Μια διαπίστωση των γλωσσολόγων είναι ότι, καθώς κάθε γλώσσα είναι ξεχωριστό σύστημα, η κάθε γλώσσα κατατέμνει την πραγματικότητα με ιδιαίτερο, διαφορετικό τρόπο. Η θέση αυτή αναφέρεται συχνά ως θεωρία της γλωσσικής σχετικότητας ή ως υπόθεση Sapir-Whorf, από τα ονόματα των δύο αμερικανών γλωσσολόγων που την ανέπτυξαν. (Στην ουσία ο Edward Sapir και ο B.L.Whorf δεν διατύπωσαν από κοινού σε κάποιο έργο τους αυτή την υπόθεση. Έχει ονομαστεί έτσι, χάριν συντομίας, από μεταγενέστερους μελετητές). Η ακραία εκδοχή αυτής της υπόθεσης είναι ότι η κάθε γλώσσα θέτει περιορισμούς ή ακόμη και φραγμούς στη σκέψη των ομιλητών της καθορίζοντας τον τρόπο που αυτοί σκέφτονται (γλωσσικός ντετερμινισμός). Πβ. Wittgenstein. Βλ. την έκφραση των χρωμάτων σε διάφορες γλώσσες, αλλά και τα καθολικά για την έκφραση των χρωμάτων: Berlin & Kay (1969)

Eάν ίσχυε η υπόθεση του γλωσσικού ντεντερμινισμού, ποιες ανθρώπινες γλωσσικές δραστηριότητες δεν θα υπήρχαν;

Σχέσεις μεταξύ λεξημάτων

H σημασία μιας λέξης, ως αποτέλεσμα των συνταγματικών και παραδειγματικών σχέσεών της μέσα στο σύστημα της γλώσσας. H σημασία μιας γλώσσας ταυτίζεται με τη χρήση της (L. Wittgenstein, 1953, Φιλοσοφικές έρευνες). Σε κάθε γλώσσα, διαφορετική οργάνωση των σημασιών των λεξημάτων (αέρας, άνεμος vs vent, air).

Συνταγματικές σχέσεις:

Συνάψεις: τρώω σάντουιτς/ μακαρονάδα/ τα νύχια μου αλλά: *νερό, *γάλα *αυτοκίνητο.

 

Στερεότυπες εκφράσεις: τρώω τα μούτρα μου/ πόρτα/ μια γραμμή/ τούμπα/ ξύλο/ έναν άνθρωπο. Άσπρος σαν το χιόνι. Τα πήρα στο κρανίο.

Συμφραστικοί πίνακες

Παραδειγματικές σχέσεις:

Πολυσημία: μια λέξη που εμφανίζει διαφορετικές σημασίες, οι οποίες σχετίζονται μεταξύ τους: μοναχός, τραπεζαρία. Μια πολύσημη λέξη εμφανίζεται στο λεξικό ως ένα λήμμα με υποδιαιρέσεις.

Ομωνυμία: Δύο λέξεις που έχουν την ίδια μορφή (ακουστική εικόνα) αλλά άσχετες σημασίες (αυτή, αυτί). Στην ελληνική έχουμε πολλά ομώνυμα που είναι ομόηχα αλλά ετερόγραφα (φύλλο, (τον) φίλο, φύλο). Λίγα είναι τα ομώνυμα που είναι και ομόγραφα (όρος, θείο, ράδιο). Τα ομώνυμα στο λεξικό αποτελούν ξεχωριστά λήμματα.

Συμβαίνει τα όρια μεταξύ πολυσημίας και ομωνυμίας να είναι δυσδιάκριτα. Ο λεξικογράφος χρειάζεται μια θεωρία για να κρίνει π.χ. αν θα θεωρήσει το λέξημα γλώσσα (το ψάρι) ως ξεχωριστό λήμμα (δηλ. ομώνυμο με τη γλώσσα που μιλάμε) ή αν θα το κατατάξει στο ίδιο λήμμα, ως διαφορετική σημασία (δηλ. μια από τις σημασίεςς της ίδιας πολύσημης λέξης). Το ίδιο ισχύει με το να το δεικτικό (Να ο Γιάννης) και το μόριο να (θέλω να έρθει). Πρόκειται για δύο ομώνυμες λέξεις ή μια πολύσημη;

Συνωνυμία: όμοιο περιεχόμενο, διαφορετική μορφή (άσπρος, λευκός)

Υπωνυμία (λουλούδι-τριαντάφυλλο)

Αντωνυμία: συμπληρωματική: (νεκρός-ζωντανός), με διαβάθμιση (ψηλός-κοντός), αντίστροφη (ανοίγω- κλείνω, κλειδώνω- ξεκλειδώνω), αντιστρέψιμη (μπρος-πίσω, αγοράζω-πουλάω, δανείζομαι-δανείζω).

 

 

Άσκηση: Με τη βοήθεια γαλλικών και ελληνικών λεξικών (π.χ Petit Robert, Trésor de la langue française, Λεξικό της Κοινής Νέας Ελληνικής (Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη), Λεξικό της Νέας Ελληνικής γλώσσας (Γ. Μπαμπινιώτη)), βρείτε τις συνάψεις και τις στερεότυπες εκφράσεις των λημμάτων: άνεμος, αέρας, air, vent. Τι παρατηρείτε; Κάντε την ίδια άσκηση και με άλλες λέξεις και τις μεταφάσεις τους.

(Τα λεξικά Trésor de la langue françaiseΛεξικό της Κοινής Νέας Ελληνικής είναι και online

http://www.cnrtl.fr/definition/air

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/triantafyllides/search.html?lq=%CE%B1%CE%AD%CF%81%CE%B1%CF%82&dq=

 

Online λεξικά για όλες τις γλώσσες θα βρείτε, μεταξύ άλλων, και στην ιστοσελίδα http://www.lexilogos.com/. Για  γαλλικά λεξικά, δες: http://www.lexilogos.com/francais_langue_dictionnaires.htm

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το σημερινό μάθημα:

 

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=25

 

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=40

 

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=158

 

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=321

 

Η μελέτη της γλώσσας (της ομιλίας) σε συγκεκριμένο επικοινωνιακό πλαίσιο. Σχέση της γλώσσας με τους χρήστες της (

Πραγματολογία (J.-L. Austin, J. Searle) και Γλωσσολογία εκφερόμενου λόγου (É. Benveniste, A. Culioli).

Διάκριση πρότασης/εκφωνήματος. Η πρόταση είναι η ανώτατη μονάδα, το ανώτατο επίπεδο ανάλυσης σύμφωνα με τον δομισμό, που συνδέει ένα υποκείμενο με ένα κατηγόρημα. Πρόκειται για αφηρημένη μονάδα, δεν συνδέεται με συγκεκριμένη περίσταση επικοινωνίας

Όταν μιλάμε (ή γράφουμε) δεν παράγουμε προτάσεις αλλά εκφωνήματα, δηλαδή προτάσεις εγγεγραμμένες σε ένα ορισμένο πλαίσιο επικοινωνίας, μια συγκεκριμένη περίσταση επικοινωνίας.
Κάθε περίσταση επικοινωνίας ορίζεται από τις εξής παραμέτρους:

Ομιλητής

Συνομιλητής

Τόπος

Χρόνος

Υπάρχουν ειδικοί δείκτες σε κάθε γλώσσα που αναφέρονται σε αυτούς τους παράγοντες, τα στοιχεία δείξης (déictiques):

 

Ομιλητής (εγώ, α΄ ενικό πρόσ.)
Συνομιλητής (εσύ, β΄ ενικό)
Τόπος (εδώ, εκεί, πέρα, κλπ)
Χρόνος (τώρα, σήμερα, χρόνοι ρήματος)

Σύμφωνα με τον Ε. Benveniste, τα εκφωνήματα που περιέχουν στοιχεία δείξης ανήκουν σε ξεχωριστή κατηγορία (discours) ενώ αυτά που δεν περιέχουν τέτοια στοιχεία, ανήκουν σε άλλη κατηγορία (récit).

Je suis contente (discours)

Il est venu hier (discours)

Je suis venu le 30 avril. (discours)

Les Parisiens ont pris la Bastille le 14 juillet 1789 (récit)

Il est venu le 30 avril (récit)

 

To τρίτο πρόσωπο είναι έξω από τη σχέση Ομιλητή/Συνομιλητή και σύμφωνα με τον Benveniste θεωρείται ως "μη πρόσωπο": la non-personne.

Σε σχέση με την πρόταση, ένα εκφώνημα μπορεί να είναι ελλειπτικό, γιατί το περικείμενο (γλωσσικό και περιστασιακό) επιτρέπει την παράλειψη στοιχείων. Π.χ. -Δώσ'το μου.

H επίδραση της περίστασης επικοινωνίας στα εκφωνήματα έχει μελετηθεί ιδιαίτερα από τη Γλωσσολογία του εκφερόμενου λόγου- Énonciation (Émile Benveniste, Antoine Culioli).

Στον αγγλοσαξωνικό χώρο αναπτύχθηκε η Πραγματολογία και η θεωρία των γλωσσικών πράξεων που ξεκίνησε από τον χώρο της φιλοσοφίας της γλώσσας (J.L Austin (1962) How to do things with words, J. Searle (1969), Speech acts. An essay in the Philosophy of Language).

Ο Αustin κάνει διάκριση μεταξύ

διαπιστωτικών εκφωνημάτων (περιγράφουν μια κατάσταση πραγμάτων και διαχωρίζοναι σε αληθή ή ψευδή):

Ο ήλιος λάμπει και

επιτελεστικών εκφωνημάτων (δεν περιγράφουν μια προυπάρχουσα κατάσταση πραγμάτων, αλλά μέσω αυτών ο ομιλητής δρα στο περιβάλλον του, κάνει κάτι): 

Υπόσχομαι να έρθω.

Βαπτίζεται η δούλη του Θεού Δήμητρα

 Η θεωρία των γλωσσικών πράξεων: Με κάθε εκφώνημα γίνονται  τριών ειδών γλωσσικές πράξεις

1 Λεκτική πράξη : η άρθρωση του εκφωνήματος, π.χ. Θα έρθω αύριο.

2. Προσλεκτική πράξη: Η πράξη που επιτελούμε με τη λεκτική πράξη, π.χ. υπόσχεση

3. Απολεκτική πράξη: Η επίδραση που έχει η λεκτική πράξη μας στον ακροατή.

Π.χ. η λεκτική πράξη: Η σούπα καίει επιτελεί την προσλεκτική πράξη της προειδοποίησης. Η απολεκτική πράξη, που αφορά τον ακροατή του μηνύματος, είναι το να μην φάει ο ακροατής τη σούπα. Η απολεκτική πράξη είναι δύσκολο να προσεγγιστεί επιστημονικά και οπωσδήποτε η μελέτη της ξεφεύγει από το γνωστικό πεδίο της γλωσσολογίας. 

Διάκριση προτασιακού περιεχομένου και προσλεκτικής πράξης. Τα παρακάτω εκφωνήματα επιτελούν διαφορετικές προσλεκτικές πράξεις, αλλά έχουν το ίδιο προτασιακό περιεχόμενο:

Ο Γιάννης ήρθε.

Ήρθε ο Γιάννης;

Αχ, να ερχόταν ο Γιάννης!

Γιάννη, έλα!

Προσλεκτικοί ενδείκτες: Τα γλωσσικά μέσα (επιτονισμός, έγκλιση, συγκεκριμένα λεξήματα) που δηλώνουν μια προσλεκτική πράξη. Π.χ. η προστακτική μπορεί να δηλώνει παράκληση, ικεσία, προσταγή. Ρήματα όπως υπόσχομαι, στοιχηματίζω, εύχομαι, παραιτούμαι, εκφράσεις όπως σας παρακαλώ, ευχαριστώ, συγγνώμη, κλπ.

Σε ένα εκφώνημα μπορεί να υπάρχει μια ευθεία προσλεκτική πράξη και μια πλάγια προσλεκτική πράξη. Πχ.

Τι ώρα είναι;

Ευθεία προσλεκτική πράξη: ερώτηση

Πλάγια προσλεκτική πράξη: επίπληξη της μητέρας προς τον γιο που άργησε να γυρίσει σπίτι.

Grice (1975),  θεωρία του συνομιλιακού υπονοήματος (implicature).

O Searle διακρίνει 5 είδη γλωσσικών πράξεων: Βεβαιωτικές ( π.χ. δήλωση), κατευθυντικές (π.χ. εντολή), δεσμευτικές (π.χ. υπόσχεση), εκφραστικές (π.χ. έκφραση συγγνώμης), διακηρυχτικές (π.χ. βάπτιση, παραίτηση).

Ο Paul Grice, 1975, στο άρθρο του "Logic and conversation" όρισε τα αξιώματα της συνομιλίας, αρχές που διέπουν κάθε λεκτική διεπίδραση, και που χάρη σε αυτές είναι δυνατή η επικοινωνία.

Αξίωμα της ποσότητας: δεν λέμε ούτε περισσότερα ούτε λιγότερα απ΄όσα χρειάζονται

Αξίωμα της ποιότητας: δεν λέμε κάτι που πιστεύουμε ότι είναι ψευδές ή που δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε (η δυνατότητα να λέμε ψέματα υπάρχει χάρη σε αυτό το αξίωμα)

Αξίωμα της συνάφειας: Αυτό που λέμε πρέπει να είναι συναφές με το πλαίσιο, π.χ. αυτά που ειπώθηκαν προηγουμένως.

Αξίωμα του τρόπου: Να είσαι σύντομος, να μην είσαι ασαφής, να μη λες αμφισημίες, να εισαι συστηματικός και οργανωμένος.

 

 

 

 

 Για περισσότερα δες:

Για την Πραγματολογία:

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=129

Για τις γλωσσικές πράξεις

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=34

Για το εκφώνημα

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=55

Για τη δείξη

http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/glossology/show.html?id=52
              

Ημερολόγιο

Ανακοινώσεις